اگر به اختلال شخصیت مرزی (BPD) مبتلا هستید یا به دلیل بی‌ثباتی شدید هیجانی، تکانشگری، مشکلات روابط، خودآسیب‌رسانی یا ترس شدید از رهاشدن به دنبال درمان هستید، احتمالاً نام رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) را شنیده‌اید.
از جمله سوالات مهم در میان مراجعین این است که “آیا DBT می‌تواند برای من مناسب باشد؟”، “رفتاردرمانی دیالکتیکی چه مشکلاتی را هدف قرار می‌دهد؟” و یا “درمان چگونه انجام میشود و از کجا بفهمم که در مسیر درستی قرار دارم؟”.
DBT یکی از درمانهای ساختاریافته‌ای است که برای درمان اختلال شخصیت مرزی مورد مطالعه قرار گرفته است. راهنمای ۲۰۲۴ انجمن روان‌پزشکی آمریکا (APA) نیز بر استفاده از یک رویکرد روان‌درمانی ساختاریافته و مبتنی بر شواهد که ویژگی‌های اصلی اختلال را هدف قرار دهد، مورد تأکید قرار داده است.
با این حال، انتخاب DBT باید بر اساس ارزیابی فردی، مشکلات اصلی، اهداف درمان، ترجیحات فرد و شرایط بالینی انجام شود؛ بنابراین صرف داشتن تشخیص BPD به این معنا نیست که یک روش درمانی بدون ارزیابی برای همه افراد مناسب است.
فهرست مطالب
آیا DBT برای اختلال شخصیت مرزی می‌تواند مناسب باشد؟
DBT در ابتدا برای افرادی طراحی شد که با مشکلاتی مانند بی‌ثباتی شدید هیجانی، رفتارهای خودآسیب‌رسان و افکار یا رفتارهای مرتبط با خودکشی مواجه بودند و بعدها در درمان اختلال شخصیت مرزی به‌طور گسترده مورد مطالعه قرار گرفت.
اگر در کنار BPD با یک یا چند مورد از مشکلات زیر مواجه هستید، ممکن است DBT در ارزیابی درمانی به‌عنوان یکی از گزینه‌های مناسب مطرح شود:
- هیجان‌هایی که بسیار شدید یا سریع تغییر می‌کنند
- دشواری در آرام کردن خود پس از خشم، اضطراب یا ناراحتی شدید
- رفتارهای تکانشی
- خودآسیب‌رسانی
- افکار یا رفتارهای مرتبط با خودکشی
- تعارض‌های مکرر و شدید در روابط
- واکنش‌های شدید به طرد یا احتمال رهاشدن
- دشواری در تحمل موقعیت‌های پراسترس
- احساس اینکه هیجان‌ها رفتار فرد را کنترل می‌کنند
با این حال، این علائم به‌تنهایی برای تشخیص BPD یا تعیین مناسب‌ترین درمان کافی نیستند. ارزیابی باید تصویر کامل‌تری از علائم، سابقه درمان، شرایط جسمی و روانی، عوامل اجتماعی و فرهنگی، اهداف فرد و سطح خطر ارائه دهد. APA نیز بر همین ارزیابی جامع و فردمحور تأکید کرده است.
یک نکته مهم
هدف DBT فقط «کنترل احساسات» نیست. در درمان اختلال شخصیت مرزی، درمانگر معمولاً هم‌زمان به الگوهای هیجانی، رفتاری و بین‌فردی توجه می‌کند و اهداف درمان را بر اساس مشکلات اصلی فرد اولویت‌بندی می‌کند.
DBT در درمان اختلال شخصیت مرزی دقیقاً روی چه مشکلاتی کار می‌کند؟
یکی از دلایل اهمیت DBT در درمان BPD این است که درمان صرفاً یک علامت منفرد را هدف قرار نمی‌دهد و می‌تواند مجموعه‌ای از مشکلات مرتبط با تنظیم هیجان، رفتار و روابط را مورد توجه قرار دهد. از جمله رفتارهایی که در درمان شخصیت مرزی اهمیت دارد، عبارتند از:
-
رفتارهای خودآسیب‌رسان و افکار خودکشی
در افرادی که خودآسیب‌رسانی یا رفتارهای مرتبط با خودکشی دارند، ارزیابی خطر و برنامه‌ریزی برای مدیریت بحران بخش مهمی از درمان است.
در این شرایط، درمانگر باید مشخص کند چه موقعیت‌هایی معمولاً پیش از رفتار رخ می‌دهند، فرد چگونه می‌تواند بحران را مدیریت کند و در چه شرایطی به کمک فوری نیاز دارد.
در BPD، ارزیابی خطر باید بخشی از ارزیابی کلی فرد باشد و نه موضوعی جدا از فرایند درمان.
-
بی‌ثباتی و شدت هیجان‌ها
برخی افراد مبتلا به BPD هیجان‌هایی را تجربه می‌کنند که بسیار شدید هستند یا در مدت کوتاهی تغییر می‌کنند.
DBT به فرد کمک می‌کند هیجان را بهتر شناسایی کند، عوامل تشدیدکننده آن را بشناسد و پیش از تبدیل شدن هیجان به رفتار تکانشی، از مهارت‌های مناسب استفاده کند.
-
تکانشگری
تصمیمگیری سریع و رفتارهایی که فرد بعداً از آنها پشیمان میشود، می‌تواند یکی از اهداف درمان باشد.
در اینجا تمرکز فقط بر «خودداری از رفتار» نیست؛ بلکه فرد یاد می‌گیرد بین تجربه هیجانی و واکنش رفتاری فاصله ایجاد کند و گزینه‌های دیگری برای پاسخ دادن پیدا کند.
-
مشکلات روابط بین‌فردی
روابط عاطفی و خانوادگی در BPD ممکن است تحت تأثیر حساسیت شدید به طرد، تعارض، خشم، ترس از رهاشدن یا تغییرات سریع در برداشت فرد از دیگران قرار بگیرد.
DBT با آموزش مهارت‌های اثربخشی بین‌فردی، به فرد کمک می‌کند نیازهای خود را روشن‌تر بیان کند، مرزهای مناسب‌تری داشته باشد و در موقعیت‌های تعارض‌آمیز واکنش‌های مؤثرتری نشان دهد.
-
ترس از رهاشدن و واکنش‌های شدید هیجانی
ترس از طرد یا رهاشدن می‌تواند در برخی افراد مبتلا به BPD واکنش‌های بسیار شدیدی ایجاد کند.
درمان تلاش می‌کند به فرد کمک کند این چرخه را بهتر بشناسد و به جای واکنش فوری، از مهارت‌های تنظیم هیجان، تحمل پریشانی و ارتباط مؤثر استفاده کند.
در DBT برای اختلال شخصیت مرزی چه مهارت‌هایی آموزش داده میشود؟
چهار حوزه اصلی مهارت‌ها در DBT عبارت‌اند از:
۱. ذهن‌آگاهی (Mindfulness)
ذهن‌آگاهی به فرد کمک می‌کند تجربه‌های درونی خود، از جمله افکار، احساسات و واکنش‌های بدنی را بهتر مشاهده کند، بدون اینکه بلافاصله بر اساس آنها عمل کند.
در BPD، این مهارت می‌تواند به ایجاد فاصله بین احساس کردن یک هیجان و عمل کردن بر اساس آن هیجان کمک کند.
۲. تنظیم هیجان (Emotion Regulation)
در این بخش فرد یاد می‌گیرد هیجان‌های خود را بهتر بشناسد، عوامل ایجادکننده یا تشدیدکننده آنها را بررسی کند و روش‌های سالم‌تری برای مدیریت آنها به کار ببرد.
۳. تحمل پریشانی (Distress Tolerance)
همیشه نمیتوان یک موقعیت دشوار یا هیجان ناخوشایند را فوراً تغییر داد.
مهارت‌های تحمل پریشانی به فرد کمک می‌کنند در لحظات بحرانی بدون توسل فوری به رفتارهای آسیب‌زا، از دوره شدید هیجان عبور کند.
۴. اثربخشی بین‌فردی (Interpersonal Effectiveness)
این مهارت‌ها برای موقعیت‌هایی هستند که فرد باید خواسته خود را بیان کند، «نه» بگوید، مرز تعیین کند یا یک رابطه مهم را مدیریت کند.
DBT برای BPD چگونه انجام میشود؟
یکی از ویژگی‌های مهم DBT، ساختاریافته بودن درمان است.
درمان معمولاً با ارزیابی و تعیین اهداف آغاز میشود و سپس مشکلات مهم بر اساس اولویت درمانی مورد توجه قرار می‌گیرند.
ارزیابی اولیه
در ارزیابی اولیه، موضوع فقط تشخیص BPD نیست.
درمانگر باید درباره مواردی مانند:
- مشکلات اصلی فرد
- اهداف و انتظارات از درمان
- سابقه درمانهای قبلی
- علائم همراه
- شرایط جسمی و روانی
- مشکلات بین‌فردی و اجتماعی
- رفتارهای خودآسیب‌رسان یا خطر خودکشی
- و عوامل فرهنگی و محیطی
اطلاعات کافی به دست آورد.
این نوع ارزیابی با توصیه‌های APA برای ارزیابی اولیه BPD همخوان است.
تعیین اهداف درمان
پس از ارزیابی، درمانگر و مراجع درباره اهداف درمان گفت‌وگو می‌کنند.
برای یک فرد ممکن است کاهش خودآسیب‌رسانی در اولویت باشد؛ برای فرد دیگری، کاهش واکنش‌های تکانشی، بهبود روابط یا افزایش توانایی تنظیم هیجان اهمیت بیشتری داشته باشد.
اولویت‌بندی مشکلات
همه مشکلات الزاماً هم‌زمان در یک سطح قرار ندارند. درمانگر باید مشخص کند کدام رفتارها یا مشکلات بیشترین خطر یا اختلال را ایجاد می‌کنند و ابتدا روی آنها تمرکز کند.
جلسات درمان و آموزش مهارت‌ها
در جلسات، مشکلات واقعی زندگی فرد بررسی می‌شوند و مهارت‌های DBT متناسب با آنها آموزش داده و تمرین می‌شوند.
بنابراین DBT فقط مجموعه‌ای از توصیه‌های عمومی برای «مثبت فکر کردن» یا «کنترل احساسات» نیست؛ بلکه یک رویکرد ساختاریافته است که مهارت‌ها و اهداف مشخصی دارد. APA نیز بر ساختارمند بودن روان‌درمانی و هدف قرار دادن ویژگی‌های اصلی BPD تأکید کرده است.
ارزیابی پیشرفت
در طول درمان باید بررسی شود که آیا اهداف تعیین‌شده در حال تحقق هستند یا خیر.
برای مثال، می‌توان تغییرات در مواردی مانند:
- دفعات رفتارهای خودآسیب‌رسان
- شدت بحران‌های هیجانی
- رفتارهای تکانشی
- کیفیت روابط
- عملکرد روزمره
- علائم افسردگی
- مصرف مواد
- و شدت علائم BPD
را بررسی کرد.
NICE نیز بر پایش طیف گسترده‌ای از پیامدهای درمان، از جمله عملکرد فرد، خودآسیب‌رسانی، افسردگی، مصرف مواد و علائم BPD تأکید دارد.
آیا DBT جامع برای BPD لازم است یا جلسات فردی هم می‌تواند مفید باشد؟
این سؤال مهمی است، زیرا DBT جامع با استفاده از برخی مهارت‌ها یا عناصر DBT در روان‌درمانی معمولی یکسان نیست.
DBT جامع می‌تواند شامل اجزای ساختاریافته مختلفی باشد و در قالب پروتکل مشخص اجرا شود. در مقابل، برخی درمانگران ممکن است از مهارت‌ها یا اصول DBT در درمان فردی استفاده کنند.
بنابراین هنگام انتخاب درمانگر بهتر است دقیقاً بپرسید که «آیا درمان شما با DBT جامع است یا از مهارت‌ها و اصول DBT در جلسات فردی استفاده می‌کنید؟»
راهنمای APA نیز بر اهمیت درمانهای ساختاریافته، آموزش و نظارت حرفه‌ای تأکید دارد و شواهد فعلی نشان نمی‌دهد که یک روان‌درمانی ساختاریافته BPD در همه افراد به‌طور قطعی از سایر رویکردهای ساختاریافته بهتر باشد.
درمان DBT برای اختلال شخصیت مرزی چقدر طول می‌کشد؟
نمیتوان برای همه افراد مبتلا به BPD یک مدت زمان ثابت تعیین کرد.
مدت درمان به عواملی مانند شدت علائم، اهداف درمان، رفتارهای پرخطر، مشکلات همراه، سابقه درمان و میزان پیشرفت فرد بستگی دارد.
بنابراین بهتر است به جای اینکه از ابتدا بپرسیم «DBT چند ماه طول می‌کشد؟»، این سؤال را مطرح کنیم:
«برای اهداف درمانی من چه مدت و چه سطحی از درمان منطقی است و پیشرفت چگونه ارزیابی خواهد شد؟»
این نگاه با رویکرد فردمحور APA و توصیه NICE به برنامه‌ریزی درمان متناسب با نیازهای فرد سازگار است.
از کجا بفهمیم DBT برای BPD در حال کمک کردن است؟
بهبود در DBT لزوماً به معنای این نیست که فرد دیگر هیچ هیجان شدیدی تجربه نکند.
نشانه‌های پیشرفت می‌توانند شامل مواردی مانند این باشند:
- فاصله بیشتر بین احساس شدید و واکنش رفتاری
- کاهش رفتارهای خودآسیب‌رسان
- کاهش رفتارهای تکانشی
- توانایی بهتر در تحمل موقعیت‌های دشوار
- شناخت سریع‌تر محرک‌های هیجانی
- استفاده بیشتر از مهارت‌های آموخته‌شده
- کاهش شدت یا مدت بحران‌های هیجانی
- بهبود ارتباط با دیگران
- افزایش توانایی حل مسئله
- بهبود عملکرد روزمره
بنابراین بهتر است پیشرفت با تغییرات قابل مشاهده در رفتار، هیجان، روابط و عملکرد سنجیده شود، نه فقط با این سؤال که «آیا هنوز ناراحت یا عصبانی می‌شوم؟»
اگر بعد از شروع DBT هنوز علائم BPD را دارم چه؟
داشتن برخی علائم در طول درمان الزاماً به معنای شکست درمان نیست.
ممکن است لازم باشد مشخص شود:
- آیا اهداف درمان از ابتدا به‌درستی تعیین شده‌اند؟
- آیا مشکل اصلی همچنان همان مشکل اولیه است؟
- آیا شدت یا تعداد علائم تغییر کرده است؟
- آیا مهارت‌ها در موقعیت‌های واقعی زندگی تمرین می‌شوند؟
- آیا مشکلات همراه درمان‌نشده وجود دارند؟
- آیا شکل و شدت درمان با نیازهای فرد هماهنگ است؟
- آیا لازم است برنامه درمانی بازبینی یا تغییر کند؟
راهنمای APA بر ارزیابی فردی، برنامه درمانی جامع و گفت‌وگوی مشارکتی درباره انتخاب درمان تأکید می‌کند. بنابراین در صورت ناکافی بودن پاسخ، منطقی است که روند درمان دوباره ارزیابی شود، نه اینکه صرفاً بر اساس ادامه داشتن یک علامت نتیجه‌گیری شود.
آیا DBT برای اختلال شخصیت مرزی به‌صورت آنلاین امکان‌پذیر است؟
در برخی شرایط، جلسات DBT می‌توانند به‌صورت آنلاین برگزار شوند؛ اما مناسب بودن درمان آنلاین باید با توجه به وضعیت فرد، ساختار درمان، توانایی درمانگر، محرمانگی فضای جلسات و برنامه مدیریت بحران ارزیابی شود.
این موضوع در افراد دارای سابقه خودآسیب‌رسانی یا خطر خودکشی اهمیت بیشتری دارد و نباید صرفاً بر اساس راحتی جلسات آنلاین تصمیمگیری شود.
در مواردی که خطر فوری وجود دارد، ارزیابی و دسترسی به خدمات حضوری یا اورژانسی ممکن است ضرورت داشته باشد.
چگونه تراپیست متخصص DBT و اختلال شخصیت مرزی انتخاب کنیم؟
هنگام انتخاب درمانگر متخصص شخصیت مرزی بهتر است فقط به عنوان «روانشناس بالینی» یا «درمانگر DBT» اکتفا نکنید.
می‌توانید درباره این موارد از تراپیست خود سؤال کنید:
- چه آموزش تخصصی در DBT داشته است؟
- تجربه او در درمان BPD چقدر است؟
- آیا DBT را به‌صورت ساختاریافته اجرا می‌کند؟
- در صورت وجود خودآسیب‌رسانی یا خطر خودکشی، برنامه مدیریت بحران چگونه است؟
- پیشرفت درمان چگونه ارزیابی میشود؟
- آیا درمان بر اساس اهداف فردی مراجع تنظیم میشود؟
- در صورت ناکافی بودن پاسخ به درمان، برنامه چگونه بازبینی میشود؟
- آیا درمانگر از سوپرویژن تخصصی استفاده می‌کند؟
NICE نیز بر آموزش و دسترسی به سوپرویژن برای متخصصانی که با افراد مبتلا به BPD کار می‌کنند تأکید کرده است.
سوالات متداول
– آیا DBT برای همه افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی مناسب است؟
خیر. DBT یکی از درمانهای مورد مطالعه و تایید شده برای BPD است، اما انتخاب درمان باید بر اساس ارزیابی فردی، مشکلات اصلی، اهداف، ترجیحات و شرایط بالینی انجام شود. APA بر تصمیمگیری مشارکتی و برنامه درمانی شخص‌محور تأکید دارد.
– آیا از DBT فقط برای خودآسیب‌رسانی در BPD استفاده میشود؟
خیر. خودآسیب‌رسانی یکی از اهداف مهم در برخی افراد است، اما DBT می‌تواند مشکلاتی مانند بی‌ثباتی هیجانی، تکانشگری و مشکلات بین‌فردی را نیز هدف قرار دهد.
– آیا DBT برای کنترل خشم در BPD مفید است؟
مهارت‌های DBT می‌توانند به شناسایی و تنظیم هیجان و کاهش واکنش‌های تکانشی کمک کنند. با این حال، هدف درمان صرفاً سرکوب خشم نیست؛ بلکه افزایش توانایی فرد برای شناخت هیجان و انتخاب پاسخ مؤثرتر است.
– DBT برای BPD چقدر طول می‌کشد؟
مدت درمان برای همه افراد یکسان نیست و به شدت مشکلات، اهداف درمان، خطرهای موجود، مشکلات همراه و میزان پیشرفت بستگی دارد.
– آیا DBT آنلاین برای افراد مبتلا به BPD امکان‌پذیر است؟
در برخی شرایط بله، اما مناسب بودن آن باید به‌صورت فردی ارزیابی شود. در صورت وجود خطر جدی یا فوری، برنامه درمانی باید متناسب با سطح خطر و دسترسی به خدمات ضروری تنظیم شود.
سخن پایانی
رفتاردرمانی دیالکتیکی یا DBT یکی از درمانهای ساختاریافته و مورد مطالعه برای اختلال شخصیت مرزی است و می‌تواند مشکلاتی مانند بی‌ثباتی هیجانی، تکانشگری، خودآسیب‌رسانی و دشواری‌های بین‌فردی را هدف قرار دهد. با وجود این، نمیتوان ادعا کرد که ” DBTبهترین درمان برای همه افراد مبتلا به BPD است”، چرا که درمان با توجه به مشکلات، اهداف، سابقه درمان و شرایط فعلی بیمار و تناسب با نیازهای اون انتخاب میشود.
همچنین، برای تصمیمگیری در مورد درمان، نوع و ساختار DBT اهمیت دارد و همه برنامه‌هایی که با عنوان DBT ارائه می‌شوند، یکسان نیستند. بنابراین بهتر است مناسب‌ترین رویکرد و ساختار درمانی پس از ارزیابی دقیق و با نظر متخصص انتخاب شود.
اگر درباره انتخاب DBT برای درمان اختلال شخصیت مرزی یا مشکلات مرتبط با آن تردید دارید، می‌توانید برای ارزیابی شرایط و بررسی گزینه‌های مناسب روان‌درمانی اقدام کنید.
منابع
- American Psychiatric Association. (2024). The American Psychiatric Association practice guideline for the treatment of patients with borderline personality disorder. American Journal of Psychiatry, 181(10), 827–858. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.24181010
- National Institute for Health and Care Excellence. (2009). Borderline personality disorder: Recognition and management (CG78). Reviewed July 30, 2024.
- Hernandez-Bustamante, M., Cjuno, J., Hernández, R. M., & Ponce-Meza, J. C. (2024). Efficacy of dialectical behavior therapy in the treatment of borderline personality disorder: A systematic review of randomized controlled trials. Iranian Journal of Psychiatry, 19(1), 119–129. https://doi.org/10.18502/ijps.v19i1.14347
- Middlehurst, R., Moghaddam, N., Dawson, D. L., & Reeve, A. (2024). Perceived change processes in dialectical behaviour therapy from the perspective of clients with a diagnosis or traits of borderline personality disorder: A systematic literature review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 31(4), e3038. https://doi.org/10.1002/cpp.3038
این مقاله با استناد به منابع علمی و تأیید دکتر مهدی امینی، دانشیار روان‌شناسی بالینی و تراپیست اختلالات شخصیت، تدوین شده است.
گاهی فقط یک گفت‌وگوی درست می‌تواند مسیر زندگی را عوض کند…
اگر احساس می‌کنید زمان تغییر فرا رسیده، در هر نقطه‌ای از جهان می‌توانید مشاوره و تراپی آنلاین را آغاز کنید.
همین حالا اقدام کنید!
