تراپی برای اختلالات شخصیت و مشکلات بین‌فردی: راهنمای جامع و علمی

اختلالات شخصیت و مشکلات بین‌فردی همراه با آن‌ها، از مهم‌ترین چالش‌های سلامت روان هستند که می‌توانند روابط، کیفیت زندگی و عملکرد اجتماعی و شغلی افراد مبتلا را تحت تأثیر قرار دهند. این اختلالات اغلب با الگوهای پایدار رفتاری، شناختی و هیجانی همراه هستند که بدون کمک تخصصی، مدیریت آنها دشوار است. خوشبختانه، تراپی روانشناسی، به‌ویژه در قالب‌های جلسات حضوری و تراپی آنلاین، ابزارهای مؤثری برای درمان و مدیریت این مشکلات فراهم می‌کند.
در این مقاله، با نگاه تخصصی و علمی، به بررسی انواع تراپی مناسب برای درمان اختلالات شخصیت و مشکلات بین‌فردی، شواهد علمی اثربخشی آنها و راهنمای انتخاب روش درمان مناسب پرداخته شده است.

اختلالات شخصیت و مشکلات بین‌فردی چیست؟

اختلالات شخصیت (Personality Disorders) الگوهای پایدار و ناسازگار تفکر، احساس و رفتار هستند که باعث ایجاد مشکل در روابط بین‌فردی، کارکرد اجتماعی و کیفیت زندگی فرد می‌شوند. رایج‌ترین انواع اختلالات شخصیت عبارتند از:

• اختلال شخصیت مرزی (BPD) : ناپایداری هیجانی، ترس از رهاشدگی و رفتارهای تکانشی.
• اختلال شخصیت خودشیفته (NPD): احساس بزرگ‌منشی، نیاز شدید به تأیید و مشکل در همدلی با دیگران.
• اختلال شخصیت اجتنابی (AVPD): اضطراب اجتماعی، اجتناب از روابط نزدیک و ترس شدید از انتقاد.
• اختلال شخصیت وابسته (DPD): وابستگی شدید به دیگران و دشواری در تصمیم‌گیری مستقل.

مشکلات بین‌فردی معمولاً شامل ناتوانی در برقراری ارتباط مؤثر، همدلی ناکافی، مدیریت تعارض، ابراز نیازهای شخصی و کنترل هیجانات است. این مشکلات می‌توانند ناشی از اختلالات شخصیت یا مهارت‌های بین‌فردی ضعیف باشند.
نکته کلیدی: مشکلات بین‌فردی لزوماً نشان‌دهنده اختلال شخصیت نیستند، اما وقتی مکرر و شدید باشند، نیاز به تراپی تخصصی دارند.

چرا تراپی برای اختلالات شخصیت و مشکلات بین‌فردی مهم است؟

تراپی می‌تواند اثرات قابل توجهی بر زندگی فردی و اجتماعی افراد داشته باشد:

1. اصلاح الگوهای رفتاری مشکل‌زا: شناسایی و تغییر رفتارهایی که باعث تعارض و تنش در روابط می‌شوند.
2. بهبود مهارت‌های بین‌فردی: آموزش روش‌های مؤثر برای ارتباط، حل تعارض و افزایش همدلی.
3. تنظیم هیجانات و مقابله با استرس: کاهش نوسانات شدید هیجانی و یادگیری مقابله سالم با موقعیت‌های استرس‌زا.
4. پیشگیری از پیامدهای منفی: کاهش خطر افسردگی، اضطراب، خودآسیبی و مشکلات شغلی یا اجتماعی.

انواع تراپی مناسب برای درمان اختلالات شخصیت

1. رفتاردرمانی دیالکتیکی  (DBT)

DBT بصورت تخصصی برای اختلال شخصیت مرزی (BPD) طراحی شده و تمرکز آن بر تنظیم هیجان، مدیریت استرس و بهبود روابط بین‌فردی است. این روش به ارتقای مهارت اصلی تمرکز دارد:

• ذهن‌آگاهی (Mindfulness): افزایش آگاهی و حضور در لحظه برای کاهش واکنش‌های هیجانی.
• تنظیم هیجان (Emotional Regulation): شناخت و مدیریت هیجانات شدید و رفتار‌های تکانشی.
• تحمل پریشانی (Distress Tolerance): مقابله با بحران‌ها بدون اقدام خودآسیب‌زننده.
• ارتباط بین‌فردی موثر (Interpersonal Effectiveness): یادگیری روش‌های مؤثر برای درخواست نیازها و حل تعارض در روابط.

مطالعات نشان داده‌اند DBT موجب کاهش رفتارهای خودآسیب‌رسان، نوسانات شدید هیجانی و بستری‌های روانپزشکی می‌شود و کیفیت روابط بین‌فردی را بهبود می‌بخشد (Linehan, 2015).

2. درمان شناختی رفتاری (CBT)

CBT با تمرکز بر افکار و رفتارهای ناسالم به اصلاح الگوهای شناختی کمک می‌کند. این روش برای اختلالات شخصیت اجتنابی، وابسته و خودشیفته بسیار مؤثر است.

مهمترین اهداف درمان شناختی رفتاری (CBT) عبارتند از:

• شناسایی افکار مخرب: مثل افکار منفی درباره خود و دیگران.
• تغییر باورهای ناکارآمد: جایگزینی باورهای غلط با باورهای منطقی و عملی.
• تمرین رفتارهای جدید: یادگیری مهارت‌های حل تعارض، برقراری ارتباط و مقابله با اضطراب.

مطالعات متعدد نشان داده است که CBT مهارت‌های بین‌فردی را بهبود می‌بخشد و اضطراب اجتماعی را تا حد زیادی کاهش می‌دهد (Beck, 2011).

3. طرحواره‌درمانی (Schema Therapy)

طرحواره‌درمانی یا اسکیماتراپی از جمله روش‌های درمانی نسبتاً جدیدی است که بر تغییر ریشه‌ای و عمیق مشکلات روانی تمرکز دارد. این درمان موجب شناسایی و اصلاح الگوهای ریشه‌دار ذهنی یا طرحواره‌ها (Schema) می‌شود.

اهداف اصلی طرحواره‌درمانی عبارتند از:

• شناسایی و تغییر طرحواره‌های ناسازگار اولیه؛ مرتبط با مشکلات شخصیتی
• شناسایی ذهنیت‌های طرحواره‌ای (ذهنیت کودک، بالغ و والد)
• کاهش فعالیت خاطرات هیجانی و آسیب‌زای زندگی

شواهد پژوهشی متعدد، تاثیر طرحواره‌درمانی بر بهبود روابط بین‌فردی و کاهش نشانه‌های اختلال شخصیت مرزی، وابسته و اجتنابی را تایید کرده است.

4. درمان متمرکز بر انتقال (TFP)

درمان متمرکز بر انتقال یا TFP بر اساس نظریه روابط اُبژه‌ای توسعه پیدا کرده و هدف آن تغییر الگوهای ارتباطی است که همواره در رابطه فرد با دیگران، بخصوص در جلسه درمان؛ بازنمایی می‌شود. این درمان به‌ویژه برای دارای اختلال شخصیت مرزی بسیار موثر است. اهداف این درمان: اهداف اصلی طرحواره‌درمانی عبارتند از:

• بررسی و تغییر الگوهای ارتباطی ناپایدار
• تحلیل رابطه مراجع با درمانگر

طبق بررسی‌های انجام شده، روان‌درمانی متمرکز بر انتقال در بهبود روابط بین‌فردی افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی (BPD) بسیار موثر است.

5. درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)

درمان اکت (ACT) ترکیبی از ذهن‌آگاهی و پذیرش هیجانات است و به افزایش انعطاف‌پذیری روانی کمک می‌کند. این روش فرد را قادر می‌سازد رفتارهای منطبق با ارزش‌های شخصی را انتخاب کند. تمرکز اصلی ACT:

• پذیرش هیجانات منفی: مقاومت کمتر در برابر افکار و احساسات دشوار.
• تمرکز بر ارزش‌ها: هدایت رفتارها مطابق با اهداف و ارزش‌های فرد.
• کاربرد در اختلالات شخصیت اجتنابی و اضطرابی: افزایش توانایی شرکت فعال در روابط و محیط اجتماعی.

6. روان‌درمانی پویشی کوتاه‌مدت (Short Term Psychodynamic Therapy)

این روش با بررسی تجربه‌های گذشته و ناخودآگاه، ریشه‌های مشکلات بین‌فردی را آشکار می‌کند. هدف روان‌درمانی پویشی کوتاه‌مدت:

• تحلیل تعارضات دوران کودکی و الگوهای تکرارشونده در روابط.
• کمک به درک و تغییر سبک‌های ناسازگار بین‌فردی.
• ایجاد تغییرات پایدار در رفتار و هیجانات.

طبق مطالعات انجام شده، روان‌درمانی پویشی کوتاه‌مدت برای مشکلات پیچیده و طولانی‌مدت بین‌فردی و اختلالات شخصیت می‌تواند مؤثر باشد (Shedler, 2010).

7. درمان بین‌فردی (IPT)

روان‌درمانی بین‌فردی  یا IPT بر بهبود مهارت‌های ارتباطی و حل تعارضات تمرکز دارد و هدف آن:

• تمرکز بر روابط مهم فرد و مشکلات خاص بین‌فردی.
• آموزش رفتارهای مؤثر در محیط اجتماعی و شغلی.
• کاهش افسردگی و افزایش کیفیت عملکرد اجتماعی.

تراپی آنلاین: راهکاری مؤثر و در دسترس

تراپی آنلاین با استفاده از ویدئوکنفرانس، پیام متنی یا تماس صوتی، امکان دسترسی سریع به متخصصان را فراهم می‌کند. مزایای آن شامل:

• دسترسی آسان و سریع: بدون محدودیت مکانی یا زمانی.
• محیط راحت و امن: جلسات در خانه یا محیط دلخواه فرد برگزار می‌شوند.
• امکان انتخاب متخصص متناسب با نیازها: بررسی تخصص و تجربه درمانگر.

مطالعات نشان می‌دهند که iCBT، DBT  آنلاین و ACT آنلاین اثربخشی مشابه با جلسات حضوری دارند و برای افرادی که امکان شرکت در جلسه حضوری ندارند، گزینه‌ای بسیار مناسب هستند (Andersson et al., 2019).

انتخاب تراپی مناسب: راهکارها و نکات کلیدی

1. شناخت دقیق نیازها و اهداف: مشکلات روابط، کنترل هیجان یا رفتارهای خودآسیب‌رسان؟
   2. بررسی انواع روش‌های درمانی: CBT، DBT، ACT، IPT و روان‌درمانی پویشی هرکدام کاربردهای مشخص دارند.
   ۳. کیفیت رابطه درمانی: اعتماد و احساس راحتی با درمانگر بیش از نوع تراپی تعیین‌کننده موفقیت است.
   ۴. انعطاف‌پذیری: استفاده از تراپی آنلاین یا ترکیبی می‌تواند گزینه‌ای مناسب برای افراد پرمشغله باشد.

نکته درمانگرانه: هیچ روش واحدی برای همه مؤثر نیست. موفقیت در درمان معمولاً ترکیبی از انتخاب روش مناسب و همکاری فعال با تراپیست است.

سخن پایانی

اختلالات شخصیت و مشکلات بین‌فردی می‌توانند کیفیت زندگی و روابط را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهند. با تراپی تخصصی و علمی، افراد می‌توانند الگوهای رفتاری و شناختی مشکل‌زا را اصلاح کرده و مهارت‌های بین‌فردی و هیجانی خود را بهبود بخشند. روش‌های مختلف مانند DBT، CBT، ACT، TFP، IPT طرحواره‌درمانی و روان‌درمانی پویشی هرکدام کاربردهای مشخص دارند و می‌توانند بصورت حضوری یا آنلاین ارائه شوند.
کلید موفقیت در تراپی، ترکیبی از انتخاب روش مناسب، همکاری فعال با درمانگر و تمرین مهارت‌های بین‌فردی است. با توجه به امکانات تراپی آنلاین، دسترسی به درمان مؤثر هرگز به این اندازه آسان نبوده است.

منابع

– Andersson, G., Titov, N., Dear, B. F., Rozental, A., & Carlbring, P. (2019). Internet-delivered psychological treatments: From innovation to implementation. World Psychiatry, 18(1), 20–28. https://doi.org/10.1002/wps.20610
– Linehan, M. M. (2015). DBT skills training manual (2nd ed.). New York: Guilford Press.
– Shedler, J. (2010). The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist, 65(2), 98–109. https://doi.org/10.1037/a0018378
– Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). New York: Guilford Press.

این مقاله با استناد به منابع علمی و تأیید دکتر مهدی امینی، دانشیار روان‌شناسی بالینی و تراپیست اختلالات شخصیت، تدوین شده است.