آشنایی با انواع تراپی آنلاین: از CBTتا DBT

در دنیای پرشتاب امروز، دسترسی به خدمات روانشناسی و مشاوره حضوری همیشه ممکن نیست. تراپی آنلاین به عنوان یک راهکار نوین این امکان را فراهم کرده است که افراد بتوانند بدون محدودیت مکانی و زمانی، با روانشناسان و متخصصان درمانی ارتباط برقرار کنند. این روش درمانی به ویژه برای کسانی که در بحران‌های زندگی هستند، اضطراب یا افسردگی دارند، یا به دنبال بهبود روابط و سلامت روان خود هستند، بسیار مفید و کارآمد است.
از مهم‌ترین مزایای تراپی آنلاین می‌توان به دسترسی آسان به روانشناس متخصص از هر نقطه دنیا، صرفه‌جویی در زمان و حذف نیاز به رفت‌وآمد، امکان انتخاب تراپیست مناسب بر اساس تخصص و تجربه، و انجام جلسات در محیط امن و راحت منزل، اشار کرد.
در این مقاله، به بررسی انواع روش‌های تراپی آنلاین، کاربردهای هر روش و راهنمای شروع جلسات می‌پردازیم تا شما بتوانید بهترین انتخاب را بر اساس نیازها و شرایط خود داشته باشید.

تراپی آنلاین چیست؟

تراپی آنلاین (Online Therapy) یا Teletherapy که به آن E-therapy هم گفته می‌شود، روشی مدرن و موثر برای ارائه خدمات روانشناسی و مشاوره آنلاین حرفه‌ای است که به جای ملاقات حضوری، از طریق اینترنت و با استفاده از ابزارهایی مانند ویدئوکنفرانس، تماس صوتی یا پیام متنی انجام می‌شود. این روش به افراد امکان می‌دهد بدون محدودیت مکانی و زمانی، با روانشناس یا تراپیست متخصص در ارتباط باشند، جلسات تراپی خود را به راحتی در منزل یا محل کار برگزار کنند و از مزایای انعطاف‌پذیری و دسترسی آسان به خدمات روان‌درمانی بهره‌مند شوند.

اثربخشی تراپی آنلاین | آیا تراپی آنلاین واقعاً موثر است؟

از جمله دغدغه‌ها و نگرانی‌های مهم در بین مراجعین این است که “آیا واقعاً تراپی آنلاین اثربخش است؟” و یا اینکه “آیا تراپی آنلاین می‌تواند به اندازه جلسات حضوری موثر باشد؟”. در روزهای اولیه استفاده از اینترنت برای انجام تراپی و روان‎‌درمانی، بحث‌هایی درباره اثربخشی تکنیک‌های تراپی آنلاین مطرح بود و نگرانی‌هایی وجود داشت که “آیا درمانگر به دلیل عدم توانایی در مشاهده زبان بدن و رفتار کلی بیمار، دچار مشکل نخواهد شد؟”
در پاسخ به چنین سوالاتی، ابتدا باید به این موضوع مهم اشاره شود که اگرچه تراپی حضوری با تراپی آنلاین متفاوت است، اما از نظر اثربخشی، هر دو می‌توانند بسیار مؤثر باشند. مطالعات متعدد نشان می‌دهند که تراپی آنلاین برای درمان افسردگی و سایر اختلالات روانی به اندازه جلسات حضوری مؤثر است. یک مطالعه مروری با انجام فراتحلیل (متاآنالیز) از ۱۷ مطالعه منتشرشده در The Lancet نشان داد کهCBT آنلاین حداقل به اندازه تراپی حضوری مؤثر بوده است و در بسیاری از موارد برای بیمارانی که دسترسی به مراکز حضوری ندارند، به سهولت در دسترس‌تر می‌باشد.
بنابراین، با رفع نگرانی‌ها درباره اثربخشی تراپی آنلاین، تنها چیزی که واقعاً اهمیت دارد، ترجیح شخصی شماست که بتوانید با این شکل از تراپی کنار بیایید یا نه؟.

آشنایی با انواع تراپی آنلاین و کاربردهای آن

اگرچه تراپی آنلاین یکی از راهکارهای محبوب و مؤثر برای ارتقای سلامت روان محسوب می‌شود، اما وجود انواع متنوعی از رویکردها یا روش‌های تراپی، ممکن است انتخاب بهترین نوع تراپی را با مشکل و سردرگمی همراه سازد. در این بخش تلاش شده تا با معرفی انواع تراپی آنلاین و کاربردهای هریک، به شما کمک شود تا بهترین گزینه را انتخاب کنید. چرا که انتخاب نوع مناسب تراپی نقش کلیدی در اثربخشی جلسات درمان دارد.

انواع روش‌های روان‌درمانی یا تراپی آنلاین

1- درمان شناختی رفتاری (CBT)
درمان شناختی رفتاری (CBT) یک روش روان‌درمانی ساختارمند و هدف‌محور است که به شما کمک می‌کند الگوهای فکری و رفتاری ناسالم و غیرکارآمد خود را شناسایی کرده و آنها را تغییر دهید. CBT یکی از پرطرفدارترین، اثربخش‌ترین و پذیرفته‌شده‌ترین روش‌های درمان روانشناختی یا تراپی است و امروزه به طور گسترده‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد.
درمان شناختی رفتاری CBT می‌تواند علائم و نشانه‌های اختلالات زیر را کاهش دهد:
• اضطراب
• افسردگی
• استرس
• اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)
• اعتیاد
• مشکلات جسمی مانند درد مزمن
• اختلالات شخصیت
این روش به شما کمک می‌کند ارتباط بین افکار، احساسات و رفتارها را درک کنید و چرخه‌های منفی و رفتارهای خودتخریبگرانه را بشکنید.
2- درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) که به درمان اکت هم معروف است، نوع دیگری از درمان‌های روانشناسی است که به شما کمک می‌کند با احساسات و افکار دشوار روبه‌رو شوید و آنها را بپذیرید. درمان ACT ترکیبی از تمرینات ذهن‌آگاهی و استراتژی‌های تغییر رفتار است. تمرینات ذهن‌آگاهی در اکت، شامل مدیتیشن، حضور در لحظه و مشاهده افکار بدون قضاوت می‌شوند. در این درمان، شما یاد می‌گیرید رفتارهایی داشته باشید که با ارزش‌ها و اهداف شخصی شما همسو باشند.
مطالعات اخیر نشان می‌دهند که ACT می‌تواند در درمان موارد زیر مفید باشد:
• افسردگی
• اضطراب
• اختلال وسواس فکری-عملی
• روان‌پریشی
• درد مزمن
• اختلالات مصرف مواد
• مدیریت شرایط مزمن جسمی
• چاقی
• استرس و فرسودگی شغلی
یکی از اهداف اصلی ACT افزایش انعطاف‌پذیری روانی است؛ یعنی یاد می‌گیرید با احساسات خود مواجه شوید، حتی اگر ترسناک باشند، بدون اینکه احساس گیر کردن یا غرق شدن داشته باشید. این روش حتی در فرمت‌های دیجیتال و خودیار نیز مؤثر است، که برای دسترسی آسان بسیار مناسب است.
3- روان‌درمانی پویشی (Psychodynamic Therapy)
روان‌درمانی پویشی به بررسی تجربه‌های گذشته، به ویژه دوران کودکی می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه این تجربه‌ها افکار، احساسات و رفتارهای فعلی شما را شکل داده‌اند. با کمک یک درمانگر تحلیلی، شما الگوهای ناخودآگاه یا تعارضات عاطفی را کشف می‌کنید که ممکن است زندگی شما را استرس‌زا کرده باشند.
انواع مختلفی از روان‌درمانی پویشی وجود دارد، این روش‌ها معمولاً در درمان موارد زیر کاربرد دارند:
• افسردگی
• اضطراب
• مشکلات روابط بین‌فردی
• اختلالات شخصیتی
شواهد علمی نشان می‌دهد که روان‌درمانی پویشی برای مسائل پیچیده سلامت روان بسیار مؤثر است و اثرات آن طولانی‌مدت و پایدار می‌باشد. لازم به ذکر است که بسیاری از تکنیک‌های دیگر تراپی، ریشه در اصول روان‌درمانی پویشی دارند و این نشان می‌دهد که این روش نیز کاملاً علمی و اثربخش است.

4- درمان انسان‌گرایانه (Humanistic Therapy)
درمان انسان‌گرایانه بر رشد فردی، خودآگاهی و همدلی تمرکز دارد. این رویکرد درمانی به شما کمک می‌کند تا روی خودپذیری کار کنید و به این باور برسید که از پیش، تمام منابع درونی لازم برای رشد و بهبود را در اختیار دارید.
درمانگرانی که در حوزه درمان انسان‌گرایانه تخصص دارند، تلاش می‌کنند محیطی ایمن و حمایت‌گر ایجاد کنند که در آن احساس قضاوت شدن نداشته باشید؛ تا بتوانید آزادانه احساسات و تجربیات خود را بررسی و درک کنید. درمان انسان‌گرایانه می‌تواند در درمان موارد زیر مؤثر باشد:
• افسردگی
• اضطراب
• اختلالات مرتبط با تروما
• مشکلات و تعارض‌های بین‌فردی و روابط
پژوهش‌ها نشان می‌دهد که درمان‌های انسان‌گرایانه مانند درمان مراجع‌محور، گشتالت‌درمانی و درمان متمرکز بر هیجان می‌توانند تغییرات معنادار و پایداری در زندگی افراد ایجاد کنند. همچنین، این رویکردها از نظر بالینی و آماری اثربخشی برابر با سایر درمان‌های معتبر و رایج دارند.
5- رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)
رفتاردرمانی دیالکتیکی (Dialectical Behavior Therapy – DBT) یکی دیگر از انواع درمان‌های روانشناختی است. این درمان در واقع نوعی از درمان شناختی‌رفتاری (CBT) محسوب می‌شود که ب طور اختصاصی برای درمان اختلال شخصیت مرزی یا BPD توسعه یافته است. اگر از علائم اختلال شخصیت مرزی رنج می‌برید، DBT به شما کمک می‌کند هیجانات بسیار شدید را مدیریت کرده و رفتارهای خودآسیب‌زننده را کاهش دهید. رفتاردرمانی دیالکتیکی یا DBT مهارت‌های مقابله‌ای را در چهار حوزه اصلی آموزش می‌دهد:
• ذهن‌آگاهی (Mindfulness)
• تنظیم هیجان (Emotional Regulation)
• تحمل پریشانی (Distress Tolerance)
• اثربخشی بین‌فردی (Interpersonal Effectiveness)
اگرچه DBT در ابتدا برای درمان اختلال شخصیت مرزی طراحی شد، اما در حال حاضر برای درمان بسیاری از مشکلات روانشناختی دیگر نیز بسیار مؤثر است. درمان دیالکتیکی رفتاری ترکیبی از خودپذیری و راهبردهای تغییر را به کار می‌گیرد تا فرد بتواند هیجانات طاقت‌فرسا و شدید را بهتر مدیریت کند.
یک مطالعه دو‌ساله (شامل ۱۲ ماه درمان و ۱۲ ماه پیگیری) نشان داد که DBT به‌طور معناداری موجب کاهش موارد زیر می‌شود:
• اقدام به خودکشی
• بستری شدن‌های مکرر در بیمارستان روانپزشکی
• مشکلات هیجانی
• رفتارهای شبه‌خودکشی
• مراجعات اورژانسی
• انفجارهای خشم
مشکلات شایعی که امروزه با DBT درمان می‌شوند عبارتند از:
• اختلال شخصیت مرزی
• اختلالات خلقی
• اختلالات خوردن
• اختلالات مصرف مواد
• افسردگی
• اضطراب
6- درمان بین‌فردی (IPT)
درمان بین‌فردی (Interpersonal Therapy – IPT) به شما کمک می‌کند مهارت‌های ارتباطی خود را بهبود دهید تا بتوانید چالش‌های رابطه‌ای را به شیوه‌ای سالم‌تر مدیریت کنید. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که IPT به‌طور مؤثری علائم افسردگی را کاهش داده و کارکرد بین‌فردی را بهبود می‌بخشد. این رویکرد نسبت به برخی درمان‌های کم‌ساختار برتری دارد و در درمان افسردگی، اثربخشی مشابهی با درمان شناختی‌رفتاری (CBT) ارائه می‌دهد.
درمان بین‌فردی یا IPT می‌تواند در درمان اختلالات زیر مؤثر باشد:
• اختلال افسردگی اساسی (به‌ویژه زمانی که افسردگی ناشی از رویدادهای زندگی، تغییر نقش‌ها یا استرس‌های اجتماعی است)
• اختلالات خوردن، از جمله پرخوری عصبی (بولیمیا) و اختلال پرخوری
• اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
• اختلالات اضطرابی
7- درمان کوتاه‌مدت متمرکز بر راه‌حل (SFBT)
درمان کوتاه‌مدت متمرکز بر راه‌حل (Solution-Focused Brief Therapy – SFBT) یک درمان کوتاه‌مدت و هدف‌محور است که به جای تمرکز بر مشکلات، بر راه‌حل‌ها و توانمندی‌های فعلی شما تمرکز می‌کند. این رویکرد به شما کمک می‌کند تشخیص دهید چه چیزهایی در زندگی‌تان مؤثر است و چگونه می‌توانید با تقویت همین موفقیت‌ها به اهداف خود برسید.
درمان متمرکز بر راه‌حل یا SFBTمی‌تواند برای موارد زیر مفید باشد:
• اضطراب
• افسردگی
• سوءمصرف مواد
• اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی (ADD/ADHD)
• مدیریت استرس
برخلاف درمان‌های سنتی که اغلب به گذشته و ریشه‌های مشکلات می‌پردازند، درمان متمرکز بر راه‌حل بر آنچه امروز به شما کمک می‌کند تمرکز دارد. مطالعه‌ای که ۲۵ مرور نظام‌مند و ۱۵ متاآنالیز را بررسی کرده است نشان می‌دهد که SFBT در درمان افسردگی و سایر مشکلات روانشناختی اثربخش است. این درمان از رویکردی آینده‌محور استفاده می‌کند که برای دستیابی به پیشرفت سریع درمانی بسیار مفید است.
8- زوج‌درمانی و خانواده درمانی (رویکرد سیستمی)
این رویکرد درمانی بر این اصل استوار است که «خانواده» ــ که لزوماً به پیوند ژنتیکی محدود نمی‌شود؛ می‌تواند تأثیر عمیقی بر سلامت روان و بهزیستی فرد داشته باشد. در درمان سیستمی، مشکلات روانشناختی در بستر روابط و الگوهای تعاملی بررسی می‌شوند، نه صرفاً به‌عنوان مسئله‌ای فردی. این نوع درمان معمولاً به‌صورت گروهی انجام می‌شود و می‌تواند شامل زوج‌ها، اعضای خانواده، مراقبان، تیم‌های کاری و حتی سازمان‌ها و کسب‌وکارها باشد، با هدف بهبود ارتباطات، حل تعارض‌ها و ایجاد تغییرات پایدار در کل سیستم ارتباطی.
9- تراپی آنلاین و رویکردهای ترکیبی (Online & Blended Therapy)
پیشرفت فناوری باعث شده است که انواع مختلف درمان‌های روانشناختی به‌صورت آنلاین یا ترکیبی (حضوری + آنلاین) در دسترس باشند.
تراپی آنلاین مزایای متعددی دارد؛ از جمله دسترسی آسان‌تر، انعطاف‌پذیری زمانی، راحتی بیشتر و اغلب هزینه کمتر. دریافت حمایت روانشناختی به‌صورت آنلاین بسیاری از موانع سنتی سلامت روان را از بین می‌برد و امکان دریافت درمان را بدون توجه به موقعیت جغرافیایی، محدودیت حرکتی یا برنامه‌های فشرده فراهم می‌کند.
مطالعه‌ای جدید روی بیش از ۲۷ هزار نفر نشان داده است که درمان گفت‌وگومحور آنلاین از نظر اثربخشی قابل‌مقایسه با جلسات حضوری است. این نوع درمان می‌تواند گزینه‌ای عالی برای افرادی باشد که به درمان حضوری دسترسی ندارند یا ترجیح می‌دهند از آن استفاده نکنند. تراپی آنلاین به‌ویژه برای مراقبان پرمشغله، افراد ساکن مناطق دورافتاده، کسانی که تحرک محدودی دارند یا افرادی که به حریم خصوصی و راحتی اهمیت می‌دهند یک تحول اساسی محسوب می‌شود.

چرا تراپی انواع مختلفی دارد؟

تنوع روش‌های درمانی ریشه در ماهیت پیچیده انسان و تفاوت‌های فردی دارد. رویکردهای مختلف روان‌درمانی بر اساس مکتب‌های فکری گوناگون، حوزه‌های پژوهشی متفاوت، ارزش‌های دانشگاهی متنوع و زمینه‌های فرهنگی مختلف شکل گرفته‌اند. از سوی دیگر، برخی روش‌های درمانی برای بعضی اختلالات روانشناختی اثربخشی بیشتری نشان داده‌اند و به همین دلیل، بیشتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند، در حالی که برخی دیگر کاربرد محدودتری داشته‌اند.
همچنین درمانگران آموزش‌ها، سبک‌های کاری، ارزش‌ها، باورها و پیشینه‌های متفاوتی دارند و همین تفاوت‌ها موجب شکل‌گیری رویکردهای متنوع درمانی شده است. همان‌طور که هر فرد تجربه و نیازهای منحصربه‌فردی دارد، روش درمانی مؤثر نیز برای هر شخص می‌تواند متفاوت باشد.
هیچ رویکرد درمانی واحدی وجود ندارد که برای همه افراد به یک اندازه کارآمد باشد. برخی راهبردها برای بعضی افراد بسیار مؤثرند، اما برای دیگران نه. به همین دلیل، رویکردهای درمانی به‌طور مداوم در حال توسعه، ارزیابی، اصلاح و بازبینی هستند تا بتوانند برای گروه‌های مختلف و مشکلات روانشناختی گوناگون، بیشترین اثربخشی را داشته باشند.

کدام نوع تراپی برای شما مناسب‌تر است؟

با توجه به تنوع گسترده روش‌های درمانی، چه به‌صورت آنلاین و چه حضوری، انتخاب نوع مناسب تراپی می‌تواند چالش‌برانگیز باشد. اگر فردی دارای تشخیص مشخص روانشناختی باشد، معمولاً می‌توان با مراجعه به راهنماهای درمانی معتبر (مانند گایدلاین‌های بالینی) دید که کدام رویکردهای درمانی برای آن اختلال اثربخشی بیشتری دارند.
با این حال، در عمل «انتخاب تراپی» به‌تنهایی رویکرد درستی نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، پیدا کردن درمانگری است که بتوانید به او اعتماد کنید و در کنار او، به‌صورت مشارکتی، مسیر درمان و روش مناسب را مشخص نمایید. در بسیاری از موارد، نوع تراپی در طول جلسات و بر اساس نیازها، ویژگی‌ها و واکنش‌های مراجع شکل می‌گیرد، نه از همان ابتدا.
بررسی مقدماتی درباره رویکردهای مختلف درمانی مانند CBT، CFT، DBT، درمان روان‌پویشی، درمان سیستمی (خانواده و زوج) و ACT می‌تواند به شما کمک کند تا درک بهتری از فضای هر روش داشته باشید و ببینید کدام رویکرد از نظر ذهنی برایتان قابل‌قبول‌تر است.
با این حال، در شروع درمان معمولاً دشوار است که دقیقاً بدانید کدام نوع تراپی برای شما بهترین نتیجه را خواهد داشت. بنابراین توصیه می‌شود در جلسات ابتدایی، تمرکز اصلی شما بر احساس راحتی با درمانگر، تناسب شخصیتی، میزان اعتماد و کیفیت رابطه درمانی باشد؛ چرا که این عوامل، بیش از نوع رویکرد درمانی، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت تراپی دارند.

کدام روش‌های تراپی آنلاین مؤثرترند؟ بررسی علمی بر اساس شواهد پژوهشی

تحقیقات علمی درباره اثربخشی روش‌های تراپی آنلاین نشان می‌دهد که برخی از آن‌ها بیش از سایرین به خوبی با قالب آنلاین سازگار هستند و نتایج مشابه یا قابل‌قبولی نسبت به جلسات حضوری ارائه می‌دهند. در ادامه به بررسی شواهد پژوهشی در خصوص اثربخشی انواع تراپی به صورت آنلاین پرداخته شده است:
درمان شناختی رفتاری آنلاین (iCBT)
درمان شناختی رفتاری آنلاین یا iCBT قوی‌ترین شواهد اثربخشی را دارد و در کاهش علائم افسردگی و اضطراب نتایج قابل‌توجهی نشان داده است. در مطالعات مختلف، این روش اثربخشی قابل مقایسه با حالت حضوری داشته است و به‌دلیل ساختار منظم، تمرینات مشخص و قابل انتقال به پلتفرم‌های آنلاین بسیار مناسب است.
سایر رویکردهای مبتنی بر CBT و درمان‌های موج سوم
روش‌های درمانی مشتق از CBT مثل رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) آنلاین، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد درمانی (ACT)، طرحواره‌درمانی آنلاین و درمان‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MBT) نیز نشان داده‌اند که در فرمت آنلاین قابل اجرا و مؤثر هستند، به‌ویژه وقتی تمرینات عملی و هدایت‌شده برای مراجع تعریف شود.
درمان مختصر متمرکز بر راه‌حل (SFBT)
درمان SFBT که بر راه‌حل‌ها و توانمندی‌های فعلی فرد تمرکز دارد، در نسخه‌های آنلاین هم اثربخشی خوبی نشان داده است و پژوهش‌ها اثرات مثبت آن را با روش‌های دیگر معتبر مثل CBT مقایسه کرده‌اند.
سایر انواع تراپی آنلاین
تحقیقات نشان داده‌اند که دیگر روش‌های روان‌درمانی (مثل درمان انسانگرایانه) نیز در فرمت آنلاین قابل اجرا هستند، اگرچه در مورد اثربخشی آنها برای برخی مشکلات خاص شواهد گسترده‌تری وجود ندارد.

سخن پایانی

تراپی آنلاین امروز به یکی از مؤثرترین و در دسترس‌ترین روش‌های ارتقای سلامت روان تبدیل شده است. با انواع متنوعی از رویکردهای درمانی مانند CBT، DBT، ACT، IPT و SFBT، افراد می‌توانند با توجه به نیازها و شرایط شخصی خود بهترین گزینه را انتخاب کنند. شواهد پژوهشی نشان می‌دهند که بسیاری از این روش‌ها، به‌ویژه درمان‌های مبتنی بر CBT و تکنیک‌های موج سوم، در قالب آنلاین به اندازه جلسات حضوری اثربخش هستند و حتی دسترسی آسان، انعطاف‌پذیری زمانی و هزینه کمتر، مزیت‌های مهمی برای کاربران فراهم می‌کند. انتخاب مناسب‌ترین نوع تراپی نیازمند شناخت روش‌ها، درک اهداف شخصی و یافتن درمانگری است که بتوانید به او اعتماد کنید. نهایتاً، موفقیت درمان آنلاین نه فقط به نوع روش بلکه به کیفیت رابطه درمانگر و مراجع و میزان تعامل فعال فرد بستگی دارد.

منابع

– Andersson, G., Titov, N., Dear, B. F., Rozental, A., & Carlbring, P. (2019). Internet-delivered psychological treatments: From innovation to implementation. World Psychiatry, 18(1), 20–28. https://doi.org/10.1002/wps.20610
– Carlbring, P., Andersson, G., Cuijpers, P., Riper, H., & Hedman-Lagerlöf, E. (2018). Internet-based vs. face-to-face cognitive behavior therapy for psychiatric and somatic disorders: An updated systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 47(1), 1–18. https://doi.org/10.1080/16506073.2017.1401115
– Linardon, J., Cuijpers, P., Carlbring, P., Messer, M., & Fuller-Tyszkiewicz, M. (2019). The efficacy of cognitive behavioral therapy delivered via the Internet for eating disorders: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Eating Disorders, 52(7), 1–20. https://doi.org/10.1002/eat.23111
– Karyotaki, E., Efthimiou, O., Miguel, C., et al. (2021). Internet-based cognitive behavioral therapy for depression: A systematic review and individual patient data network meta-analysis. JAMA Psychiatry, 78(4), 361–371. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2020.4364
– Spijkerman, M. P. J., Pots, W. T. M., & Bohlmeijer, E. T. (2016). Effectiveness of online mindfulness-based interventions in improving mental health: A review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Psychology Review, 45, 102–114. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2016.03.009

این مقاله با استناد به منابع علمی و تأیید دکتر مهدی امینی، دانشیار روان‌شناسی بالینی و تراپیست اختلالات شخصیت، تدوین شده است.