اختلال شخصیت مرزی یکی از پیچیدهترین اختلالات روانشناختی است. اگرچه درمان این اختلال معمولاً بسیار مؤثر است، اما در برخی موارد نتایج رضایتبخش حاصل نمیشود و درمان شکست میخورد. در این مقاله، به دلایل رایج شکست درمان BPD، موانع شخصی و درمانی و راهکارهای عملی برای بهبود اثربخشی درمان بررسی شدهاند.
فهرست مطالب
مهمترین دلایل شکست درمان اختلال شخصیت مرزی (BPD)
درمان شخصیت مرزی اگرچه در جلسات آغازین ممکن است بسیار خوب و نتیجهبخش به نظر برسد، اما برخی افراد در ادامه درمان رضایت لازم را کسب نکرده و درمان آنها با شکست همراه میشود. در ادامه به برخی از مهمترین دلایل این شکست اشاره شده است.
-
عدم تشخیص دقیق و ارزیابی ناکافی
یکی از دلایل اصلی شکست در درمان BPD، تشخیص اشتباه یا ناقص است. بسیاری از بیماران به دلیل داشتن علائم مشابه، مانند افسردگی، اضطراب یا PTSD، ممکن است به اشتباه تحت درمانهای نامناسب قرار گیرند.
- پیامد: درمانگر روش یا تکنیک اشتباه را انتخاب میکند و درمان اثرگذار نخواهد بود.
- راهکار پیشرو: انجام ارزیابی دقیق بالینی، مصاحبه ساختاریافته و استفاده از ابزارهای استاندارد تشخیصگذاری و غربالگری، مانندSCID-II ، MCMI-III یا BPDSI، قبل از شروع درمان.
مثال: یک مراجع با BPD که تنها برای علائم افسردگی اش درمان شناختی رفتاری (CBT) کوتاهمدت دریافت کرده، ممکن است رفتارهای تکانشی و خودآسیبرسانی او کاهش نیابد، چون درمان روی علائم سطحی تمرکز دارد، نه روی الگوهای عمیق شخصیتی.
-
عدم تطبیق روش درمان با نیازهای فرد
همانگونه که گفته شد، BPD یک اختلال چندبعدی است و هر فرد با شدتها و ویژگیهای متفاوت نیاز به برنامه درمانی شخصیسازی شده و مختص به خود دارد.
- استفاده از یک روش واحد مانند CBT برای همه، بدون توجه به رفتارهای تکانشی یا طرحوارههای ریشهدار، اغلب ناکارآمد است.
- DBT، طرحوارهدرمانی و درمان مبتنی بر ذهنیسازی هر کدام مزایا و محدودیتهای خود را دارند و ترکیب آنها اغلب ضروری است.
مثال: فردی با رفتارهای خودآسیبرسانی شدید که تنها در جلسات درمان CBT کوتاهمدت شرکت میکند، ممکن است تغییرات سطحی داشته باشد، اما رفتارهای تکانشی همچنان باقی بماند.
-
تعهد ناکافی مراجع
موفقیت درمان BPD به شدت وابسته به تعهد فعال مراجع به درمان است. این تعهد درمانی شامل موارد زیر است:
- حضور منظم در جلسات
- انجام تکالیف خانگی
- تمرین مهارتها
- همکاری در پیگیری پیشرفتهای درمانی
باید خاطرنشان کرد که، عدم تعهد به درمان باعث میشود که حتی بهترین روشها نیز شکست بخورند.
مثال: مراجعانی که مهارتهای DBT یا طرحوارهدرمانی را در خانه تمرین نمیکنند، در مواجهه با موقعیتهای هیجانی نتیجه ملموس نمیبینند و درمان آنها معمولاً ناکام میماند.
-
مشکلات رابطه درمانگرــ مراجع
گاهی اوقات دلیل اصلی شکست درمان شخصیت مرزی، مشکلات موجود در رابطه درمانگر ـ مراجع است. این مشکلات اغلب ناشی از موارد زیر هستند:
- اعتماد کم: فرد مبتلا به BPD ممکن است به راحتی درمانگر را سرکار بگذارد یا از نظر روانی از او فاصله بگیرد.
- تطابق نامناسب سبک درمانگر یا رویکرد درمانی: اگر درمانگر با روش درمان ، طرحوارهدرمانی یا دیگر درمانهای تخصصی BPD آشنا نباشد، نمیتواند استراتژیهای مؤثر مرتبط با آنها را ارائه دهد.
- قطع مکرر جلسات: نوسانات هیجانی کنترل نشده در مراجعین، میتواند باعث غیبت یا ترک درمان شود.
راهکار: انتخاب درمانگر با تجربه در BPD، دارای دانش کافی در روانشناسی بالینی و توانایی مدیریت تعارضات درمانی و نیز ایجاد قرارداد درمانی شفاف، از جمله راهکارهای بسیار مهم برای غلبه بر این مانع است.
-
مسائل هیجانی و روانی کنترل نشده
BPD با نوسانات هیجانی شدید، اضطراب و افسردگی همراه است. اگر این مسائل کنترل نشوند:
- تمرکز درمانگر و مراجع بر مهارتها یا اصلاح باورها کاهش مییابد
- رفتارهای تکانشی یا خودآسیبرسانی ادامه پیدا میکند
راهکار: استفاده از ترکیب دارو (در صورت لزوم) با درمان روانشناختی، تکنیکهای آرامسازی، ذهنآگاهی و DBT برای مدیریت هیجان.
-
عدم دسترسی به پشتیبانی خانوادگی یا اجتماعی
- محیط اجتماعی و خانوادگی نقش کلیدی در موفقیت درمان دارد.
- فقدان حمایت باعث افزایش استرس، اضطراب و واکنشهای تکانشی میشود.
راهکار: آموزش خانواده و شریک زندگی، گروههای حمایتی، و شبکه آنلاین برای پشتیبانی و تشویق به تمرین مهارتها.
-
مشکلات دسترسی به درمان تخصصی و تراپی آنلاین
- بسیاری از ایرانیان خارج از کشور یا افراد در مناطق دورافتاده، دسترسی حضوری به درمانگر متخصص BPD ندارند.
- نبود دسترسی باعث قطع درمان و ناکامی در آن میشود.
راهکار: استفاده از تراپی آنلاین، جلسات گروهی و فردی آنلاین با درمانگر فارسیزبان و ترکیب روشهای حضوری و آنلاین.
دلایل شکست درمان BPDو راهکارهای پیش رو در یک نگاه
| دلیل شکست | راهکار |
| تشخیص ناقص | ارزیابی دقیق، ابزار استاندارد، مصاحبه ساختاریافته |
| روش درمانی نامناسب | تطبیق روش درمان با نیاز فرد، ترکیب DBT، طرحواره و CBT |
| تعهد ناکافی مراجع | انگیزهسازی، تکالیف روزانه، بازخورد مستمر |
| رابطه ضعیف درمانگر ــ مراجع | انتخاب درمانگر متخصص، قرارداد شفاف، مدیریت تعارض |
| مسائل هیجانی کنترل نشده | ترکیب دارو و رواندرمانی، تکنیکهای آرامسازی |
| فقدان پشتیبانی اجتماعی | آموزش خانواده، شبکه حمایتی، گروه درمانی |
| محدودیت دسترسی به درمانگر | انتخاب تراپی آنلاین، جلسات ترکیبی حضوری و مجازی |
دو نمونه واقعی از شکست در درمان BPD
نمونه بالینی اول
مریم، ۲۶ ساله، متاهل، با BPD شدید به دلیل رفتارهای تکانشی، خودزنی مکرر و نوسانات هیجانی مراجعه کرد. درمان اولیه فقط با CBT انجام شده بود و نتایج کمی داشت. پس از شروع تراپی آنلاین با ترکیب DBT + طرحوارهدرمانی، رفتارهای تکانشی مریم کاهش یافت و کیفیت روابط خانوادگی و کاری بهبود قابل ملاحظهای پیدا کرد.
نمونه بالینی دوم
سعید، ۳۲ ساله، به دلیل عدم حمایت خانواده و دسترسی محدود به درمانگر متخصص در خارج از کشور، درمان را نیمهکاره رها کرد. پس از پیوستن به جلسات تراپی آنلاین و دریافت برنامه درمانی شخصیسازی شده، تعارضات ارتباطی و بین فردی وی کاهش یافت و تعهد به درمان نیز افزایش پیدا کرد. این امر باعث شد تا بصورت طولانی مدت در فرایند درمان قرار گیرد و به نتایج قابل قبولی برسد.
نکات کلیدی برای موفقیت درمان BPD
در ادامه به برخی از نکات کلیدی برای موفقیت درمان و اثربخشی درمان اشاره شده است:
- ارزیابی دقیق اولیه و تشخیص صحیح
- انتخاب روش درمانی مناسب و ترکیبی
- تعهد فعال مراجع و تمرین مستمر مهارتها
- انتخاب درمانگر متخصص و ایجاد رابطه درمانی قوی
- کنترل هیجانات با تکنیکهای DBT و ذهنآگاهی
- ایجاد شبکه حمایتی خانوادگی و اجتماعی
- استفاده از تراپی آنلاین برای دسترسی آسان و استمرار درمان
لازم بذکر است موفقیت درمان BPD نیازمند برنامه درمانی شخصیسازی شده و تعهد همزمان درمانگر و مراجع است.
سوالات متداول
– چرا درمان برخی بیماران BPD نتیجه نمیدهد؟
شکست در درمان شخصیت مرزی معمولاً به دلیل تشخیص اشتباه، روش نامناسب، تعهد ناکافی، مشکلات رابطه درمانگر و مراجع، مسائل هیجانی، فقدان پشتیبانی و دسترسی محدود، اتفاق میافتد.
– آیا ترکیب روشهای درمان BPD بهتر از استفاده از یک روش واحد است؟
بله، ترکیب روشهای درمانی مانند DBT، طرحوارهدرمانی، TFP، CBT و غیره، و برنامه درمانی شخصیسازی شده اثربخشی درمان را بیشتری میکند.
– چگونه میتوان تعهد درمانی فرد مبتلا به BPD را افزایش داد؟
افزایش تعهد درمانی کار پیچیدهای است و به نوع و شدت اختلال نیز ربط دارد، اما بطور معمول با انگیزهسازی، تعیین اهداف مشخص، ارائه تمرین روزانه مهارتها و بازخورد مستمر، میتوان تعهد درمانی در بین افراد دارای شخصیت مرزی را افزایش داد.
– نقش خانواده و شبکه حمایتی در فرایند درمان BPD چیست؟
در فرایند درمان BPD، پشتیبانی خانواده و دوستان باعث کاهش استرس و آشفتگی هیجانی فرد شده و میتواند به افزایش تعهد به درمان منجر شود.
– آیا تراپی آنلاین BPD میتواند جایگزین درمان حضوری باشد؟
نه همیشه، اما برای ایرانیان خارج از کشور یا افراد با دسترسی محدود، تراپی آنلاین شخصیت مرزی میتواند به عنوان ابزاری مؤثر برای استمرار درمان و ترکیب روشهای درمانی باشد.
سخن پایانی
شکست در درمان اختلال شخصیت مرزی معمولاً نشانه «درمانناپذیری» آن نیست، بلکه نتیجه تشخیص ناقص، انتخاب روش نامناسب، تعهد ناکافی یا نبود یک برنامه درمانی جامع و شخصیسازیشده است. تجربه بالینی و شواهد علمی نشان میدهد که با ارزیابی دقیق، ترکیب درمانهای تخصصی (مانند DBT، طرحوارهدرمانی، MBT و TFP)، تقویت رابطه درمانی، حمایت خانوادگی و استفاده از تراپی آنلاین میتوان مسیر درمان را اصلاح و شانس موفقیت را بهطور چشمگیری افزایش داد.
منابع
– Linehan, M. M. (2015). DBT skills training manual (2nd ed.). New York: Guilford Press.
– Chapman, A. L., Gratz, K. L., & Brown, M. Z. (2006). Solving the puzzle of deliberate self-harm: The experiential avoidance model. Behaviour Research and Therapy, 44(3), 371–394. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.03.005
– Gunderson, J. G., & Links, P. S. (2008). Handbook of good psychiatric management for borderline personality disorder. Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
– Paris, J. (2008). Treatment of borderline personality disorder: A guide to evidence-based practice. New York: Guilford Press.
این مقاله با استناد به منابع علمی و تأیید دکتر مهدی امینی، دانشیار روانشناسی بالینی و تراپیست اختلالات شخصیت، تدوین شده است.
گاهی فقط یک گفتوگوی درست میتواند مسیر زندگی را عوض کند…
اگر احساس میکنید زمان تغییر فرا رسیده، در هر نقطهای از جهان میتوانید مشاوره و تراپی آنلاین را آغاز کنید.
همین حالا اقدام کنید!
