افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی (BPD) ممکن است در مواجهه با موقعیت‌های هیجانی مشابه، واکنش‌های متفاوتی نشان دهند. برای مثال، وقتی فردی که برایشان اهمیت دارد به پیامشان پاسخ نمی‌دهد یا از آن‌ها فاصله می‌گیرد، ممکن است یک نفر با خشم آشکار، اعتراض یا واکنش تکانشی پاسخ دهد؛ درحالی‌که فردی دیگر ناراحتی خود را پنهان کند، سکوت کند یا خود را سرزنش کند.
این تفاوت‌ها به معنای وجود دو نوع متفاوت از اختلال شخصیت مرزی نیست. خشم آشکار و خشم پنهان، دو الگوی احتمالی در تجربه یا ابراز خشم هستند، نه دو زیرگروه تشخیصی رسمی. این الگوها حتی در یک فرد نیز ممکن است با توجه به موقعیت، نوع رابطه و شدت فشار هیجانی تغییر کنند.
در این مقاله بررسی می‌کنیم چرا افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی ممکن است خشم خود را به شکل‌های متفاوتی تجربه و ابراز کنند، خشم آشکار و پنهان چه تفاوت‌هایی دارند و چه عواملی در شکل‌گیری این واکنش‌ها نقش دارند.
فهرست مطالب
چرا افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی واکنش‌های متفاوتی نشان می‌دهند؟
اختلال شخصیت مرزی با دشواری‌هایی در تنظیم هیجان، روابط بین‌فردی و تصویر فرد از خود همراه است. بااین‌حال، همه افراد این مشکلات را به یک شکل یا با شدت یکسان تجربه نمی‌کنند. حتی دو نفر که هر دو تشخیص BPD دارند، ممکن است در برابر یک موقعیت مشابه واکنش‌های متفاوتی نشان دهند.
این تفاوت را می‌توان با توجه به چند عامل بهتر درک کرد.
۱. شدت و نوع هیجان تجربه‌شده
در برخی افراد، موقعیت‌هایی مانند احساس طردشدن، انتقاد یا تغییر ناگهانی رفتار یک فرد مهم می‌تواند با افزایش شدید خشم، ترس، اضطراب یا اندوه همراه شود. این هیجان‌ها گاهی با سرعت زیادی شدت می‌گیرند و بازگشت به حالت آرامش را دشوار می‌کنند.
بااین‌حال، تجربه هیجانی در افراد مبتلا به BPD فقط به خشم محدود نیست. ممکن است در یک موقعیت، ترس از دست دادن رابطه هیجان غالب باشد و در موقعیتی دیگر، خشم، شرم یا احساس تحقیر برجسته شود.
پژوهش Kockler و همکاران (2020) با بررسی تجربه روزمره هیجان‌ها نشان داد که افراد مبتلا به BPD در مقایسه با گروه‌های بالینی و افراد سالم، خشم را با فراوانی بیشتری گزارش می‌کردند. البته این یافته به معنای آن نیست که همه افراد مبتلا به این اختلال همیشه خشمگین‌اند یا خشم تنها هیجان مهم در آن‌هاست.
۲. برداشت فرد از موقعیت و معنایی که به آن می‌دهد
اتفاق بیرونی به‌تنهایی تعیین نمی‌کند که فرد چه احساسی پیدا کند یا چگونه واکنش نشان دهد. برداشت فرد از موقعیت و معنایی که به رفتار دیگران نسبت می‌دهد نیز اهمیت دارد.
برای مثال، دیر پاسخ دادن به یک پیام ممکن است برای یک نفر صرفاً نشانه مشغله باشد؛ اما فرد دیگری ممکن است آن را نشانه بی‌اهمیت بودن، طردشدن یا به خطر افتادن رابطه تعبیر کند. چنین برداشتی می‌تواند ترس، خشم یا ناراحتی را افزایش دهد و بر رفتار بعدی فرد اثر بگذارد.
البته نمی‌توان فرض کرد که همه افراد مبتلا به BPD موقعیت‌ها را به یک شکل تفسیر می‌کنند. تجربه‌های قبلی، شرایط رابطه و وضعیت هیجانی همان لحظه می‌توانند در این برداشت‌ها نقش داشته باشند.
۳. تفاوت در شیوه ابراز و مدیریت هیجان
یکی از نکات مهم این است که تجربه کردن یک هیجان با نشان دادن آن یکسان نیست. ممکن است دو نفر هر دو خشم شدیدی را تجربه کنند، اما فقط یکی از آن‌ها احساس خود را آشکارا نشان دهد.
برخی افراد هنگام فشار هیجانی ممکن است اعتراض کنند، صدایشان را بالا ببرند یا به‌سرعت وارد بحث شوند. برخی دیگر ممکن است سکوت کنند، از گفت‌وگو کنار بکشند، خود را مقصر بدانند یا ناراحتی خود را از دیگران پنهان کنند.
این تفاوت را نباید به‌سادگی نشانه شدت بیشتر یا کمتر مشکل دانست. فردی که خشم خود را آشکارا نشان می‌دهد، لزوماً رنج بیشتری از فردی که سکوت می‌کند تجربه نمی‌کند. همچنین آرام به نظر رسیدن یک فرد، الزاماً به معنای آرام بودن تجربه درونی او نیست.
۴. تجربه‌های گذشته و شرایط فعلی زندگی
تجربه‌های رابطه‌ای گذشته، الگوهای آموخته‌شده برای بیان احساسات و شرایط فعلی زندگی می‌توانند بر نحوه مواجهه فرد با تعارض و فشار هیجانی اثر بگذارند.
برای نمونه، ممکن است فردی در تجربه‌های قبلی خود آموخته باشد که ابراز خشم به تعارض یا پیامدهای ناخوشایند منجر می‌شود؛ بنابراین، هنگام ناراحتی احساساتش را پنهان کند. فرد دیگری ممکن است در شرایط مشابه به اعتراض آشکار یا واکنش فوری گرایش پیدا کند.
این مثال‌ها مسیرهای احتمالی برای فهم تفاوت‌های فردی هستند، نه توضیح قطعی رفتار همه افراد مبتلا به BPD. نمی‌توان صرفاً از روی یک واکنش درباره سابقه زندگی یا علت مشکلات روان‌شناختی فرد نتیجه‌گیری کرد.
خشم آشکار و خشم پنهان در اختلال شخصیت مرزی چه تفاوتی دارند؟
خشم یکی از هیجان‌هایی است که می‌تواند در اختلال شخصیت مرزی با شدت زیادی تجربه شود. بااین‌حال، شیوه ابراز آن در همه افراد یکسان نیست. برای درک بهتر این تفاوت، می‌توان دو الگوی احتمالی را از هم متمایز کرد.
خشم آشکار؛ وقتی ناراحتی به شکل بیرونی بروز می‌کند
در این الگو، خشم ممکن است به شکل اعتراض شدید، تحریک‌پذیری، بحث، واکنش تکانشی یا دشواری در متوقف کردن رفتار بروز کند.
برای مثال، فردی ممکن است پس از احساس نادیده گرفته شدن از سوی شریک عاطفی خود، بلافاصله اعتراض کند، پیام‌های متعددی بفرستد یا وارد مشاجره شود. گاهی نیز پس از فروکش کردن هیجان، از شدت واکنش خود پشیمان می‌شود.
البته خشم آشکار همیشه به معنای پرخاشگری نیست و هر فردی که خشم خود را نشان می‌دهد نیز الزاماً دچار اختلال شخصیت مرزی نیست.
خشم پنهان؛ وقتی ناراحتی بیشتر درونی می‌شود
در این الگو، فرد ممکن است خشم یا ناراحتی خود را مستقیماً بیان نکند. به‌جای اعتراض، احتمال دارد سکوت کند، از رابطه فاصله بگیرد، خود را سرزنش کند یا بارها موقعیت را در ذهنش مرور کند.
برای مثال، فردی که از رفتار دوست یا شریک عاطفی خود ناراحت شده است، ممکن است به‌جای بیان مستقیم ناراحتی، ارتباطش را کاهش دهد و در ذهن خود بارها گفت‌وگو یا اتفاق رخ‌داده را مرور کند.
بااین‌حال، پنهان کردن خشم به معنای نبودن آن نیست؛ همان‌طور که هر سکوت یا کناره‌گیری را نمی‌توان نشانه خشم درونی دانست. ممکن است هیجان غالب فرد ترس، شرم، غم یا احساس بی‌ارزشی باشد.
نکته مهم این است که خشم آشکار و خشم پنهان دو دسته تشخیصی یا دو نوع رسمی از اختلال شخصیت مرزی نیستند. این دو اصطلاح صرفاً برای توصیف برخی تفاوت‌های احتمالی در تجربه و ابراز خشم به کار می‌روند. یک فرد نیز ممکن است در موقعیتی خشم خود را آشکارا نشان دهد و در موقعیتی دیگر آن را درونی کند.
آیا خشم پنهان همان شخصیت مرزی خاموش است؟
اصطلاح «شخصیت مرزی خاموش» یا Quiet BPD در برخی منابع عمومی برای توصیف افرادی به کار می‌رود که ممکن است آشفتگی هیجانی و مشکلات خود را بیشتر درونی کنند تا اینکه آشکارا نشان دهند.
بااین‌حال، این اصطلاح یک زیرنوع تشخیصی مستقل در DSM-5-TR نیست. همچنین پنهان کردن خشم به‌تنهایی برای توصیف فرد به‌عنوان دارای شخصیت مرزی خاموش کافی نیست. مفهوم شخصیت مرزی خاموش به مجموعه‌ای از ویژگی‌های احتمالی اشاره دارد و نباید آن را با یک رفتار مانند سکوت یا خودسرزنشگری یکسان دانست.
برای آشنایی بیشتر با این اصطلاح و محدودیت‌های آن، مقاله شخصیت مرزی خاموش چیست و آیا درمان می‌شود؟ را مطالعه کنید.
آیا شیوه ابراز خشم در افراد دارای BPD می‌تواند در طول درمان تغییر کند؟
بله. شیوه تجربه و ابراز هیجان‌ها می‌تواند در مسیر درمان تغییر کند. هدف درمان این نیست که فرد دیگر هرگز عصبانی نشود یا همیشه آرام به نظر برسد؛ بلکه هدف، شناخت بهتر هیجان‌ها، درک محرک‌ها، کاهش واکنش‌های آسیب‌زا و انتخاب پاسخ‌های مؤثرتر است.
برای مثال، فردی که هنگام تعارض فوراً واکنش نشان می‌دهد، می‌تواند یاد بگیرد پیش از اقدام مکث کند، شدت هیجان خود را تشخیص دهد و سپس پاسخ مناسب‌تری انتخاب کند. فردی که معمولاً ناراحتی خود را پنهان می‌کند نیز می‌تواند روی شناسایی احساسات و نیازهایش و بیان روشن‌تر آن‌ها کار کند.
رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) یکی از رویکردهای ساختاریافته مورد استفاده در درمان اختلال شخصیت مرزی است. این رویکرد مهارت‌هایی مانند تنظیم هیجان، تحمل پریشانی و اثربخشی بین‌فردی را آموزش می‌دهد. این مهارت‌ها می‌توانند به فرد کمک کنند هنگام تجربه خشم یا ناراحتی، به‌جای واکنش فوری یا پنهان‌سازی کامل احساسات، شیوه‌های سازگارانه‌تری را به کار بگیرد.
البته مسیر تغییر برای همه یکسان نیست و انتخاب رویکرد درمانی باید با توجه به ارزیابی تخصصی، مشکلات و نیازهای هر فرد انجام شود.
برای آشنایی با رویکردهای درمانی و شواهد علمی آن‌ها، مقاله درمان اختلال شخصیت مرزی؛ روش‌ها و شواهد علمی را مطالعه کنید. همچنین می‌توانید درباره مهارت‌های درمانی این رویکرد در مقاله رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) چیست؟ بیشتر بخوانید.
آیا از روی خشم آشکار یا پنهان می‌توان اختلال شخصیت مرزی را تشخیص داد؟
خیر. خشم شدید، سکوت در تعارض، حساسیت به طردشدن یا پنهان کردن احساسات، به‌تنهایی نشان‌دهنده اختلال شخصیت مرزی نیستند. این ویژگی‌ها ممکن است در شرایط روان‌شناختی مختلف یا در واکنش به موقعیت‌های دشوار زندگی نیز دیده شوند.
تشخیص BPD به بررسی الگویی پایدار و گسترده از مشکلات در حوزه‌هایی مانند تنظیم هیجان، روابط بین‌فردی، تصویر فرد از خود و تکانشگری نیاز دارد. متخصص سلامت روان باید سابقه علائم، میزان اختلال در عملکرد روزمره و احتمال وجود مشکلات روان‌شناختی دیگر را نیز بررسی کند.
اگر درباره نشانه‌ها و معیارهای تشخیصی این اختلال سؤال دارید، مقاله اختلال شخصیت مرزی (BPD) یا بوردرلاین: علائم، نشانه‌ها، تشخیص و درمان می‌تواند اطلاعات بیشتری در اختیار شما قرار دهد.
چه زمانی بهتر است برای خشم و واکنش‌های هیجانی کمک تخصصی بگیریم؟
اگر خشم، سکوت و کناره‌گیری یا سایر واکنش‌های هیجانی به‌طور مکرر روابط، تحصیل، کار یا کیفیت زندگی فرد را مختل می‌کنند، ارزیابی توسط متخصص سلامت روان می‌تواند مفید باشد.
این موضوع به‌ویژه زمانی اهمیت دارد که فرد با خشم کنترل‌نشده، تعارض‌های مکرر، احساس پوچی، ترس شدید از طردشدن، رفتارهای تکانشی، خودآسیبی یا افکار خودکشی مواجه باشد. برای دریافت کمک لازم نیست همه این مشکلات هم‌زمان وجود داشته باشند.
در صورت وجود خطر فوری خودآسیبی یا خودکشی، دریافت کمک فوری از خدمات اورژانسی محل زندگی و کمک گرفتن از یک فرد قابل اعتماد اهمیت دارد.
سوالات متداول
– آیا همه افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی خشم خود را آشکارا نشان می‌دهند؟
خیر. تجربه و ابراز خشم در افراد مبتلا به BPD متفاوت است. برخی ممکن است خشم خود را آشکارا نشان دهند، درحالی‌که برخی دیگر ناراحتی را درونی کنند یا از بیان مستقیم آن خودداری کنند. هیچ‌یک از این الگوها در همه افراد وجود ندارد.
– آیا فردی که خشم خود را پنهان می‌کند، شخصیت مرزی خاموش دارد؟
خیر. پنهان کردن خشم به‌تنهایی برای چنین نتیجه‌ای کافی نیست. «شخصیت مرزی خاموش» اصطلاحی توصیفی و غیررسمی است و تشخیص مستقل محسوب نمی‌شود.
– آیا خشم آشکار نشانه شدیدتر بودن اختلال شخصیت مرزی است؟
نه لزوماً. شدت مشکلات را نمی‌توان فقط بر اساس میزان ابراز خشم قضاوت کرد. تجربه درونی فرد، سایر نشانه‌ها، میزان اختلال در عملکرد و خطرهای احتمالی نیز باید در ارزیابی در نظر گرفته شوند.
– آیا خشم پنهان می‌تواند به اندازه خشم آشکار آزاردهنده باشد؟
بله. آشکار نبودن خشم لزوماً به معنای تجربه هیجانی خفیف‌تر نیست. فرد ممکن است بدون نشان دادن ناراحتی، فشار روانی زیادی را تجربه کند یا ساعت‌ها درگیر مرور ذهنی یک تعارض باشد. البته برای ارزیابی شدت مشکل باید شرایط و تجربه خود فرد بررسی شود.
– آیا افراد مبتلا به BPD می‌توانند شیوه ابراز خشم خود را تغییر دهند؟
بله. روان‌درمانی مناسب می‌تواند به شناخت بهتر هیجان‌ها، بهبود تنظیم هیجان، بیان مؤثرتر نیازها و کاهش رفتارهای آسیب‌زا کمک کند. نوع و میزان تغییر در هر فرد متفاوت است و به شرایط او و روند درمان بستگی دارد.
سخن پایانی
افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی الزاماً خشم و ناراحتی خود را به یک شکل تجربه یا ابراز نمی‌کنند. برخی ممکن است هنگام فشار هیجانی اعتراض و خشم خود را آشکارا نشان دهند؛ برخی دیگر سکوت کنند، از رابطه فاصله بگیرند یا ناراحتی را درونی کنند. در بعضی افراد نیز این واکنش‌ها با توجه به موقعیت و نوع رابطه تغییر می‌کنند.
خشم آشکار و پنهان دو نوع رسمی از BPD نیستند و نمی‌توان صرفاً بر اساس شیوه ابراز خشم درباره تشخیص یا شدت اختلال نتیجه‌گیری کرد. شناخت تجربه درونی فرد، موقعیت‌های برانگیزاننده و پیامدهای واکنش‌های او، تصویر دقیق‌تری از مشکلاتش ارائه می‌دهد و می‌تواند به تعیین اهداف مناسب درمان کمک کند.
منابع
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). American Psychiatric Association Publishing.
- Kockler, T. D., Santangelo, P. S., Limberger, M. F., Bohus, M., & Ebner-Priemer, U. W. (2020). Specific or transdiagnostic? The occurrence of emotions and their association with distress in the daily life of patients with borderline personality disorder compared to clinical and healthy controls. Psychiatry Research, 284, 112692. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2019.112692
- Leichsenring, F., Fonagy, P., Heim, N., Kernberg, O. F., Leweke, F., Luyten, P., Salzer, S., Spitzer, C., & Steinert, C. (2024). Borderline personality disorder: A comprehensive review of diagnosis and clinical presentation, etiology, treatment, and current controversies. World Psychiatry, 23(1), 4–25. https://doi.org/10.1002/wps.21156
- Oliva, A., Mazzoleni Ferracini, S., Amoia, R., Giardinieri, G., Moltrasio, C., Brambilla, P., & Delvecchio, G. (2023). The association between anger rumination and emotional dysregulation in borderline personality disorder: A review. Journal of Affective Disorders, 338, 546–553. https://doi.org/10.1016/j.jad.2023.06.036
این مقاله با استناد به منابع علمی و تأیید دکتر مهدی امینی، دانشیار روان‌شناسی بالینی و تراپیست اختلالات شخصیت، تدوین شده است.
گاهی فقط یک گفت‌وگوی درست می‌تواند مسیر زندگی را عوض کند…
اگر احساس می‌کنید زمان تغییر فرا رسیده، در هر نقطه‌ای از جهان می‌توانید مشاوره و تراپی آنلاین را آغاز کنید.
همین حالا اقدام کنید!
