احتمالاً تا به حال نمایش بندبازها را تماشا کرده­‌اید. افرادی که روی یک بند باریک حرکت می‌کنند و هر لحظه احتمال سقوط آنها وجود دارد. افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی یا BPD نیز دقیقاً روی نوار باریکی از احساسات، ترس­ها و آرزوها حرکت می­‌کنند. برخی افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی، در شرایط فشار روانی شدید ممکن است واکنش‌های هیجانی شدید، رفتارهای تکانشی یا رفتارهای آسیب‌رسان نشان دهند.

اگر قصد برقراری ارتباط و زندگی با این افراد را دارید بهتر است این مقاله را مطالعه کنید تا در مورد نحوه مناسب برخورد با افراد دارای اختلال شخصیت مرزی (BPD) آشنا شوید.

اگر یکی از نزدیکان شما اختلال شخصیت مرزی دارد، این راهنما برای شماست

بسیاری از افرادی که عبارت «نحوه برخورد با اختلال شخصیت مرزی» را جستجو می‌کنند، خودشان مبتلا به این اختلال نیستند؛ بلکه یکی از عزیزانشان با آن زندگی می‌کند. ممکن است همسر، نامزد، فرزند، خواهر، برادر، یکی از والدین یا حتی دوست صمیمی شما با اختلال شخصیت مرزی (BPD) درگیر باشد و ندانید چگونه بدون آسیب زدن به خود یا او، رابطه را مدیریت کنید.

واقعیت این است که زندگی با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی می‌تواند همراه با احساس سردرگمی، خستگی، نگرانی و حتی درماندگی باشد. با این حال، آشنایی با ویژگی‌های این اختلال و یادگیری شیوه صحیح برخورد، می‌تواند کیفیت رابطه را به شکل قابل توجهی بهبود دهد و احتمال موفقیت درمان را افزایش دهد.

در ادامه این مقاله، به زبان ساده و بر اساس شواهد علمی، مهم‌ترین اصول رفتار با افراد مبتلا به شخصیت مرزی را بررسی می‌کنیم.

اختلال شخصیت مرزی (BPD)؛ علائم و نشانه­‌های آن

افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorder- BPD) معمولاً نوسانات هیجانی شدیدی را تجربه می‌کنند؛ به‌طوری‌که احساسات آن‌ها ممکن است در مدت کوتاهی از شادی و صمیمیت به غم، خشم یا ناامیدی تغییر کند. ترس شدید از طرد شدن، روابط ناپایدار، رفتارهای تکانشی و دشواری در تنظیم هیجان از مهم‌ترین ویژگی‌های این اختلال هستند. در شرایط استرس‌زا نیز ممکن است رفتارهایی مانند خودآزاری، تهدید به خودکشی یا واکنش‌های خشمگینانه بروز دهند. آشنایی با این نشانه‌ها، اولین قدم برای برخورد صحیح با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی و حمایت مؤثر از اوست.

مهم‌ترین علائم اختلال شخصیت مرزی عبارت‌اند از:

• روابط ناپایدار
• ترس از رها شدن
• نداشتن تصویر واضح از شخصیت خود
• رفتارهای خودآزارگرانه و ویرانگر
• احساس پوچی و سردرگمی مداوم
• نوسانات عاطفی شدید

دلایل ابتلا به اختلال شخصیت مرزی

علت اختلال شخصیت مرزی معمولاً به یک عامل محدود نمی‌شود، بلکه نتیجه تعامل عوامل ژنتیکی، زیستی و تجربیات زندگی است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند افرادی که زمینه ژنتیکی این اختلال را دارند، در صورت تجربه رویدادهای آسیب‌زا در دوران کودکی، بیشتر در معرض ابتلا قرار می‌گیرند.

مهم‌ترین عوامل مؤثر در بروز اختلال شخصیت مرزی عبارت‌اند از:

• تجربیات آسیب‌زای دوران کودکی مانند سوءاستفاده جسمی، عاطفی یا جنسی، غفلت هیجانی و طردشدگی.
• سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی که می‌توانند احتمال ابتلا را افزایش دهند.
• تفاوت در عملکرد برخی نواحی مغز که در تنظیم هیجان، کنترل تکانه و تصمیم‌گیری نقش دارند.
• محیط خانوادگی پرتنش یا بی‌ثبات که می‌تواند زمینه بروز یا تشدید علائم را فراهم کند.

باورهای اشتباه درباره اختلال شخصیت مرزی

برداشت‌های نادرست درباره اختلال شخصیت مرزی، گاهی بیش از خود بیماری به روابط آسیب می‌زند. بسیاری از افراد تصور می‌کنند مبتلایان به این اختلال عمداً دیگران را آزار می‌دهند یا تغییر رفتارشان غیرممکن است؛ در حالی که این باورها با یافته‌های علمی همخوانی ندارند.

برخی از رایج‌ترین باورهای نادرست عبارت‌اند از:

• افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی قابل درمان نیستند.
• همه افراد مبتلا رفتار خشونت‌آمیز دارند.
• احساسات شدید آن‌ها ساختگی یا نمایشی است.
• اگر به آن‌ها محبت کنیم، مشکل خودبه‌خود برطرف می‌شود.
• هر اختلاف یا عصبانیتی نشانه اختلال شخصیت مرزی است.

شناخت این باورهای نادرست به شما کمک می‌کند با دیدی واقع‌بینانه‌تر و بدون قضاوت، رابطه خود را مدیریت کنید.

رابطه عاطفی با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی

زندگی و رابطه عاطفی با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی (BPD) می‌تواند چالش‌برانگیز باشد، اما با آگاهی، صبوری و دریافت راهنمایی تخصصی، امکان ایجاد یک رابطه سالم و پایدار وجود دارد. اگر همسر یا پارتنر شما به این اختلال مبتلاست، تلاش کنید ترس از طرد شدن، نوسانات هیجانی و حساسیت‌های او را بشناسید و در زمان اختلاف، از تهدید به جدایی یا ترک رابطه – حتی به شوخی ـ خودداری کنید.

در عین حال، احترام به مرزهای شخصی، حفظ ارتباط صادقانه و حمایت از روند درمان، نقش مهمی در بهبود کیفیت رابطه دارد. به خاطر داشته باشید که حمایت از فرد مبتلا، جایگزین درمان تخصصی نیست و در صورت شدت گرفتن علائم، مراجعه به روانشناس بالینی یا روانپزشک متخصص ضروری است.

اشتباهات رایج در برخورد با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی

حتی با نیت کمک، برخی رفتارها می‌توانند ترس از طردشدگی، خشم یا بی‌ثباتی هیجانی فرد مبتلا را تشدید کنند. پرهیز از این اشتباهات، نقش مهمی در حفظ آرامش رابطه دارد.

از این رفتار ها پرهیز کنید.	به جای آن این کار را انجام دهید
تهدید به ترک رابطه	با آرامش درباره نیاز ها و مرزها صحبت کنید.
تحقیر یا سرزنش	احساسات فرد را بشنوید، حتی اگر با آن ها موافق نیستید.
فریاد زدن	با لحن آرام و کوتاه صحبت کنید.
قضاوت کردن	سئوال بپرسید و برای درک تجربه او تلاش کنید.
بحث کردن هنگام اوج خشم	گفتگو را به زمان مناسب تری موکول کنید.

نحوه مراقبت از خود در رابطه با فرد مبتلا به BPD

زندگی با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی می‌تواند از نظر هیجانی خسته‌کننده باشد؛ بنابراین مراقبت از سلامت روان خود، به اندازه حمایت از او اهمیت دارد. حفظ مرزهای سالم، مدیریت خشم، اختصاص زمانی برای استراحت و استفاده از حمایت روانشناس، به شما کمک می‌کند فشارهای رابطه را بهتر مدیریت کنید.

به خاطر داشته باشید که شما مسئول درمان فرد مقابل نیستید؛ بلکه نقش شما حمایت از روند درمان است. اگر احساس می‌کنید رابطه بر سلامت روان یا کیفیت زندگی‌تان تأثیر منفی گذاشته است، حتماً از یک روانشناس متخصص راهنمایی بگیرید. مراقبت از خود، شما را به همراهی مؤثرتر و حفظ یک رابطه سالم‌تر توانمند می‌کند.

چگونه مرزهای سالم را در رابطه حفظ کنیم؟

حمایت از فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی به معنای نادیده گرفتن نیازها یا سلامت روان خود نیست. رابطه سالم زمانی شکل می‌گیرد که هر دو طرف از مرزهای مشخص و محترمانه‌ای برخوردار باشند.

برای مثال، می‌توانید به‌جای تهدید یا قطع ناگهانی رابطه، با لحنی آرام بگویید:

«من دوست دارم درباره این موضوع صحبت کنیم، اما زمانی که هر دو آرام‌تر باشیم».

تعیین مرزهای روشن، احساس امنیت بیشتری برای هر دو نفر ایجاد می‌کند و از تشدید تعارض‌ها جلوگیری خواهد کرد.

چگونه با فرد مبتلا به شخصیت مرزی صحبت کنیم؟

نحوه صحبت کردن با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی (BPD) می‌تواند نقش مهمی در کاهش تنش‌ها و بهبود کیفیت رابطه داشته باشد. هنگام گفتگو، بهتر است ابتدا احساسات فرد را درک کنید، بدون اینکه همه رفتارهای او را تأیید کنید. جملاتی مانند «می‌فهمم که این موضوع برایت سخت است» می‌توانند احساس شنیده شدن و امنیت بیشتری ایجاد کنند.

از استفاده از جملات اتهامی مانند «تو همیشه همین کار را می‌کنی» یا «تو غیرمنطقی هستی» خودداری کنید؛ زیرا ممکن است باعث افزایش حالت دفاعی و تشدید تعارض شود. بهتر است به جای قضاوت شخصیت فرد، درباره رفتار مشخص صحبت کنید.

همچنین در زمان اوج خشم یا ناراحتی، حل مسئله معمولاً دشوارتر است؛ بنابراین بهتر است ابتدا به آرام شدن شرایط کمک کنید و سپس درباره موضوع اصلی گفتگو کنید.

چگونه با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی رفتار کنیم؟

برخورد صحیح با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی (BPD) نیازمند آگاهی، همدلی و حمایت اصولی است. رفتارهای شدید هیجانی، ترس از رهاشدگی و واکنش‌های تکانشی می‌توانند روابط عاطفی و خانوادگی را تحت تأثیر قرار دهند؛ به همین دلیل همکاری میان فرد مبتلا، نزدیکان او و تراپیست متخصص اهمیت زیادی دارد.

برای مدیریت بهتر رابطه، لازم است اطرافیان ضمن حفظ آرامش و تعیین مرزهای سالم، از روش‌های صحیح ارتباطی استفاده کنند و در صورت مشاهده رفتارهای پرخطر مانند خودزنی یا تهدید به خودکشی، از کمک روانشناس یا روانپزشک متخصص بهره بگیرند.

در ادامه، مهم‌ترین اصول و روش‌های برخورد با افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی را بررسی می‌کنیم.

• استفاده از مشورت­‌های روانشناس و تراپیست متخصص

نشانه‌­های این بیماری در برخی موارد بسیار پیچیده هستند و جز فرد متخصص اختلال شخصیت هیچ کس نمی‌­تواند بیماری را تشخیص دهد. مشاور با در نظر گرفتن شرایط بیمار و زندگی او درمان­‌های متفاوتی را به کار می­‌گیرد. با توجه به حساسیت بسیار بالای افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی؛ جای هیچ اشتباهی نیست. پس مشاور و درمان­گر متخصص و باتجربه­‌ای را برای مشاوره گرفتن در مورد نحوه برخورد با اختلال شخصیت مرزی انتخاب کنید.

• امن نگه داشتن محیط خانه

خانه مهم­ترین پناهگاه هر فردی است. شما باید محیط خانه را تا حد امکان آرام و دور از تنش نگه دارید. نظر فرد بیمار را در مورد مسائل مختلف خانوادگی جویا شوید. در هنگام بحث و مشاجره، از ترک ناگهانی رابطه یا قطع ارتباط به شکل تنبیهی خودداری کنید؛ اما اگر شدت هیجان بالا است، می‌توانید با توافق قبلی زمانی برای آرام شدن و ادامه گفتگو تعیین کنید.

اگر مادر یا همسر این افراد هستید مسئولیت شما در تامین امنیت خانواده بیشتر می­‌شود.

• گوش دادن به حرف­‌های بیمار

گاهی اوقات تنها چیزی که فرد به آن نیاز دارد دو گوش شنوا و صبور است. افراد مبتلا به این اختلال بسیاری از احساسات و عواطف خود را در حرف­‌هایشان بروز می­‌دهند؛ حرف­‌هایی که شاید پرتنش به نظر برسند اما کاملاً واقعی هستند.

نمونه گفت‌وگوی همدلانه با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی

فرض کنید پارتنر یا همسر شما پس از یک اختلاف کوچک با ناراحتی می‌گوید:

«می‌دانم که تو هم مثل بقیه من را ترک خواهی کرد».

در چنین شرایطی، پاسخ‌های واکنشی مانند:

«باز هم داری اغراق می‌کنی!»

یا

«این حرف‌ها را بس کن!».

معمولاً ترس از رهاشدگی و تنش را بیشتر می‌کنند.

در مقابل، یک پاسخ همدلانه می‌تواند چنین باشد:

«می‌دانم الان احساس ناامنی می‌کنی و این موضوع برایت سخت است. من دوست دارم درباره احساست صحبت کنیم، اما بهتر است ابتدا هر دو کمی آرام‌تر شویم».

چنین پاسخی به معنای تأیید همه برداشت‌های فرد نیست؛ بلکه نشان می‌دهد احساسات او دیده و شنیده شده است. همین احساس درک شدن، در بسیاری از موارد به کاهش شدت هیجان و فراهم شدن زمینه برای گفت‌وگویی سازنده کمک می‌کند.

نکته درمانگر:

در زمان اوج خشم یا ترس از رهاشدگی، هدف اصلی شما اثبات درست یا غلط بودن برداشت‌های فرد نیست؛ بلکه ایجاد احساس امنیت و کاهش شدت هیجان است. زمانی که هیجان فروکش کرد، می‌توانید درباره موضوع اصلی با آرامش و منطق گفت‌وگو کنید.

 

• ایجاد حس مثبت در بیمار

نقاط قوت بیمار را بیابید و آنها را یادآور شوید. این موضوع کمک می‌­کند تا فرد شخصیت خود را بازیابد و اعتماد به نفس خود را ارتقاء دهد. بدین ترتیب، فرد با گذر زمان حس مثبت و بهتری را نسبت به خود تجربه می‌کند.

• تحریک نکردن بیمار در هنگام خشم

یکی از مشخصه‌­های اختلال شخصیت مرزی پرخاشگری شدید و فورانی است. با درگیر شدن با بیمار و عصبانی شدن فقط شعله خشم او را بیشتر می­‌کنید. سکوت و آرامش بهترین روش در برخورد با عصبانیت فرد است.

راهکارهای درمان اختلال شخصیت مرزی و نقش اطرافیان در مسیر بهبود

اختلال شخصیت مرزی (BPD) یک اختلال پیچیده اما قابل درمان است. اگرچه فرد مبتلا باید مسئولیت اصلی درمان خود را بر عهده بگیرد، اما حمایت آگاهانه خانواده، شریک عاطفی و نزدیکان می‌تواند نقش مهمی در ایجاد انگیزه، کاهش تعارض‌ها و موفقیت روند درمان داشته باشد.

در بسیاری از موارد، بهترین نتیجه زمانی حاصل می‌شود که فرد مبتلا در کنار یک درمانگر متخصص، مهارت‌های لازم برای تنظیم هیجان، مدیریت روابط و کنترل رفتارهای تکانشی را یاد بگیرد و اطرافیان نیز با اصول صحیح حمایت و ارتباط آشنا شوند.

• مراجعه به روانشناس متخصص اختلال شخصیت مرزی

مهم‌ترین قدم برای درمانBPD ، مراجعه به روانشناس بالینی یا تراپیست متخصص در حوزه اختلالات شخصیت است. تشخیص دقیق و انتخاب رویکرد درمانی مناسب، به شرایط فرد، شدت علائم و مشکلات همراه او بستگی دارد.

اطرافیان نیز می‌توانند با تشویق فرد برای دریافت کمک تخصصی، همراهی در مسیر درمان و پرهیز از قضاوت یا سرزنش، نقش حمایتی مؤثری داشته باشند. روان‌درمانی فردی، گروه‌درمانی و آموزش مهارت‌های ارتباطی از روش‌هایی هستند که در درمان اختلال شخصیت مرزی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

• نقش دارودرمانی در کنترل برخی علائم BPD

در حال حاضر دارویی که به‌طور اختصاصی اختلال شخصیت مرزی را درمان کند وجود ندارد؛ اما در برخی شرایط، روانپزشک ممکن است برای کنترل علائمی مانند اضطراب شدید، افسردگی، بی‌ثباتی خلقی یا مشکلات همراه، دارو تجویز کند.

مصرف دارو باید تنها تحت نظر روانپزشک انجام شود و معمولاً در کنار روان‌درمانی، نه به‌عنوان جایگزین آن، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

• رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) | یی از مؤثرترین درمان‌های‌ اختلال شخصیت مرزی

رفتاردرمانی دیالکتیکی (Dialectical Behavior Therapy) یا DBT یکی از شناخته‌شده‌ترین رویکردهای درمانی برای افراد مبتلا به BPD است.

این روش به فرد کمک می‌کند مهارت‌هایی مانند:

• تنظیم هیجان‌های شدید
• تحمل پریشانی و مدیریت بحران
• کنترل رفتارهای تکانشی
• بهبود روابط بین‌فردی
• افزایش آگاهی از افکار و احساسات

را یاد بگیرد.

آشنایی اطرافیان با اصول DBT نیز می‌تواند به آن‌ها کمک کند در زمان‌های بحرانی، واکنش‌های سازنده‌تری نشان دهند.

• درمان شناختی رفتاری (CBT) | اصلاح الگوهای فکری ناسازگار

رفتاردرمانی شناختی (CBT) یکی دیگر از روش‌های مؤثر در درمان اختلال شخصیت مرزی است که بر شناسایی و اصلاح افکار، باورها و الگوهای رفتاری ناسالم تمرکز دارد.

در این رویکرد، فرد یاد می‌گیرد برداشت‌های خود از موقعیت‌ها را بهتر بررسی کند، واکنش‌های هیجانی شدید را مدیریت کند و شیوه‌های سالم‌تری برای برقراری ارتباط با دیگران ایجاد کند.

درمان‌های نوین اختلال شخصیت مرزی

در سال‌های اخیر، رویکردهای درمانی مبتنی بر شواهد پیشرفت قابل توجهی داشته‌اند و امید به بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی بیش از گذشته است. در کنار رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) و رفتاردرمانی شناختی (CBT)، روش‌هایی مانند طرحواره‌درمانی (Schema Therapy)، درمان مبتنی بر ذهنی‌سازی (MBT) و روان‌درمانی متمرکز بر انتقال (TFP) نیز در برخی افراد می‌توانند مؤثر باشند.

نکته: انتخاب مناسب‌ترین روش درمان، به علائم، شدت اختلال، شرایط فرد و ارزیابی روانشناس بالینی یا روانپزشک بستگی دارد و باید به‌صورت اختصاصی انجام شود.

نقش خانواده و شریک عاطفی در موفقیت درمان

درمان اختلال شخصیت مرزی تنها به جلسات درمان محدود نمی‌شود. محیط حمایتی، ارتباط سالم و شناخت صحیح این اختلال می‌تواند مسیر بهبود را آسان‌تر کند.

اطرافیان بهتر است:

• احساسات فرد را بشنوند، بدون اینکه تمام رفتارهای آسیب‌زا را تأیید کنند.
• مرزهای سالم در رابطه ایجاد کنند.
• از تهدید، تحقیر یا سرزنش در زمان تعارض پرهیز کنند.
• در شرایط بحرانی از کمک متخصص استفاده کنند.

هدف از حمایت، «نجات دادن» فرد مبتلا نیست؛ بلکه ایجاد شرایطی است که او بتواند مهارت‌های لازم را یاد بگیرد و مسئولیت بهبود خود را بر عهده بگیرد.

سخن پایانی

برخورد با فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی می‌تواند برای خانواده، شریک عاطفی و نزدیکان او تجربه‌ای پیچیده و گاهی فرساینده باشد؛ اما آگاهی، همدلی و استفاده از روش‌های ارتباطی صحیح می‌تواند نقش مهمی در بهبود کیفیت رابطه و حمایت از روند درمان داشته باشد.

به یاد داشته باشید که اختلال شخصیت مرزی به معنای «غیرقابل تغییر بودن» یا «شکست در روابط» نیست. بسیاری از افراد مبتلا با دریافت درمان مناسب، به‌ویژه درمان‌های مبتنی بر شواهد مانند رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT)، می‌توانند مهارت‌های لازم برای تنظیم هیجان، مدیریت روابط و داشتن زندگی رضایت‌بخش‌تر را یاد بگیرند.

در عین حال، اطرافیان نیز باید به سلامت روان خود توجه کنند و با ایجاد مرزهای سالم و دریافت راهنمایی از متخصص، شرایط بهتری برای خود و فرد مبتلا فراهم کنند.

اگر یکی از نزدیکان شما با علائم اختلال شخصیت مرزی درگیر است و نمی‌دانید چگونه باید با او رفتار کنید، دریافت مشاوره از روانشناس متخصص اختلالات شخصیت می‌تواند اولین قدم برای شناخت بهتر شرایط و انتخاب مسیر مناسب باشد.

منابع

–American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text revision). American Psychiatric Association Publishing.
-Linehan, M. M. (2015). DBT skills training manual (2nd ed.). Guilford Press                                                                                                                         –Stoffers-Winterling, J. M., Storebø, O. J., Ribeiro, J. P., Kongerslev, M. T., Völlm, B. A., Mattivi, J. T., & Simonsen, E. (2022). Psychological therapies for people with borderline personality disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2022(5), CD012955. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012955.pub2

این مقاله با استناد به منابع علمی و تأیید دکتر مهدی امینی، دانشیار روان‌شناسی بالینی و تراپیست اختلالات شخصیت، تدوین شده است.