اگر هم سابقه تروماهای کودکی دارید و هم علائم شخصیت مرزی (BPD) را تجربه می‌کنید، یک درمان واحد برای همه افراد مناسب نیست. انتخاب درمان به علائم غالب، شدت مشکلات و اهداف درمانی بستگی دارد. در صورت بی‌ثباتی شدید هیجانی، تکانشگری یا خودآسیب‌رسانی، DBT می‌تواند گزینه مهمی باشد؛ اگر طرحواره‌های ناسازگار و الگوهای عمیق و تکرارشونده رابطه‌ای نقش پررنگی داشته باشند، Schema Therapy می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد. در هر دو حالت، ارزیابی تخصصی برای تعیین اولویت درمان اهمیت دارد.

اگر در کودکی تجربه‌هایی مانند طردشدن، غفلت عاطفی، سوءاستفاده یا ناامنی خانوادگی داشته‌اید و امروز با ترس از رهاشدن، بی‌ثباتی هیجانی، روابط ناپایدار یا رفتارهای تکانشی مواجه هستید، ممکن است این سؤال برایتان مطرح شود که آیا این مشکلات با تروماهای کودکی ارتباط دارند و چه درمانی برای شما مناسب‌تر است؟

داشتن تروما به‌تنهایی به معنای ابتلا به اختلال شخصیت مرزی (BPD) نیست و درمان نیز برای همه افراد یکسان نیست. انتخاب بین رویکردهایی مانند DBT و Schema Therapy به علائم، شدت مشکلات، الگوهای رابطه‌ای و اهداف درمانی فرد بستگی دارد.

در این مقاله، به‌صورت دقیق بررسی می‌کنیم که اگر تروماهای کودکی و علائم شخصیت مرزی همزمان وجود داشته باشند، چگونه می‌توان مسیر درمان مناسب را انتخاب کرد.

تروماهای کودکی چه ارتباطی با اختلال شخصیت مرزی دارند؟

تجربه‌های نامطلوب دوران کودکی یا Adverse Childhood Experiences می‌توانند شامل سوءاستفاده عاطفی، جسمی یا جنسی، غفلت، طرد، بی‌ثباتی خانوادگی و قرار گرفتن طولانی‌مدت در محیط‌های ناامن باشند.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تجربه‌های نامطلوب دوران کودکی در افراد مبتلا به BPD بیشتر گزارش می‌شوند. یک متاآنالیز گسترده نیز ارتباط میان adversity دوران کودکی و BPD را نشان داده است؛ با این حال، وجود این ارتباط به معنای آن نیست که هر فرد دارای تروما به BPD مبتلا خواهد شد یا اینکه تروما به‌تنهایی علت این اختلال است.

این نکته از نظر درمانی اهمیت زیادی دارد…

ممکن است دو نفر هر دو تجربه آسیب‌زایی در کودکی داشته باشند، اما در بزرگسالی مشکلات کاملاً متفاوتی را تجربه کنند. یک نفر ممکن است بیشتر با اضطراب و اجتناب مواجه باشد، فرد دیگری مشکلات رابطه‌ای و طرحواره‌های عمیق داشته باشد و فرد دیگری علائم مشخص BPD را نشان دهد.

بنابراین در درمان تروما و اختلال شخصیت مرزی نمی‌توان فقط به این سؤال پاسخ داد که «در کودکی چه اتفاقی افتاده است؟». بلکه باید بررسی کرد که:

• آن تجربه‌ها امروز چه اثری بر فرد دارند؟
• آیا الگوهای مشخصی در روابط تکرار می‌شوند؟
• آیا تنظیم هیجان دشوار شده است؟
• آیا ترس از رهاشدن یا طرد شدن وجود دارد؟
• آیا رفتارهای تکانشی یا خودآسیب‌رسان وجود دارند؟
• و آیا این علائم معیارهای اختلال شخصیت مرزی را دارند یا ممکن است با مشکل دیگری مرتبط باشند؟

آیا تروما باعث اختلال شخصیت مرزی می‌شود؟

خیر؛ به هیچ وجه نمی‌توان ادعا کرد تروما به‌تنهایی باعث اختلال شخصیت مرزی می‌شود.

بررسی‌های علمی نشان می‌دهند که تجربه‌های نامطلوب دوران کودکی با افزایش احتمال مشکلات مرتبط با BPD ارتباط دارند، اما شکل‌گیری BPD فرایندی چندعاملی است. یک مرور جامع درباره BPD نیز عوامل مختلفی از جمله عوامل رشدی، محیطی، زیستی و روان‌شناختی را در نظر می‌گیرد و روان‌درمانی را درمان اصلی BPD معرفی می‌کند.

همچنین تشخیص BPD نباید صرفاً بر اساس چند علامت یا سابقه تروما انجام شود. ارزیابی باید ساختاریافته و جامع باشد و عملکرد فرد، مشکلات همراه، نقاط قوت، آسیب‌پذیری‌ها و نیازهای درمانی را نیز در نظر بگیرد.

چگونه تروماهای کودکی می‌توانند با طرحواره‌ها ارتباط پیدا کنند؟

یکی از مسیرهایی که برای فهم این ارتباط اهمیت دارد، مفهوم طرحواره‌های ناسازگار اولیه است.

طرحواره را می‌توان به‌طور ساده الگویی عمیق و نسبتاً پایدار درباره خود، دیگران و روابط دانست که می‌تواند در طول رشد شکل بگیرد و در بزرگسالی بر نحوه تفسیر تجربه‌ها تأثیر بگذارد.

برای مثال، کودکی که بارها با طرد یا بی‌ثباتی عاطفی مواجه شده است ممکن است در سال‌های بعد نسبت به نشانه‌های فاصله گرفتن دیگران بسیار حساس شود.

ممکن است یک پیام پاسخ داده‌نشده، یک تغییر کوچک در رفتار شریک عاطفی یا حتی یک اختلاف معمولی، برای او معنایی بسیار بزرگ پیدا کند:

“او می‌خواهد مرا ترک کند.”

یا:

“دیگر برایش مهم نیستم.”

یا:

“اگر به کسی اعتماد کنم، حتماً آسیب می‌بینم.”

این الگوها ممکن است در روابط مختلف تکرار شوند.

در چنین شرایطی، طرحواره‌درمانی برای تروماهای کودکی لزوماً به معنای بازگشت ساده به گذشته نیست. هدف می‌تواند شناسایی ارتباط میان تجربه‌های اولیه، نیازهای هیجانی، طرحواره‌ها، حالت‌های هیجانی و رفتارهای فعلی باشد.

بنابراین اگر تروماهای کودکی شما امروز به شکل الگوهای مزمن در روابط، احساس بی‌ارزشی، ترس از رهاشدن یا دشواری در تنظیم هیجان ادامه پیدا کرده‌اند، بررسی طرحواره‌ها می‌تواند بخشی از ارزیابی درمانی باشد.

آیا طرحواره‌درمانی برای تروماهای کودکی و شخصیت مرزی مناسب است؟

برای برخی افراد، بله؛ اما نه صرفاً به دلیل داشتن سابقه تروما.

Schema Therapy یا طرحواره‌درمانی یکی از رویکردهایی است که در درمان اختلالات شخصیت و به‌ویژه BPD مورد مطالعه قرار گرفته است.

یک مرور نظام‌مند درباره روان‌درمانی‌های BPD نشان داده است که شواهدی با قطعیت پایین از اثربخشی Schema Therapy در مقایسه با درمان معمول وجود دارد، اما برای تعیین اینکه کدام روان‌درمانی برای همه افراد بهتر است، شواهد قوی کافی وجود ندارد.

بنابراین طرحواره‌درمانی ممکن است به‌ویژه زمانی مورد توجه قرار گیرد که مشکل فرد فقط یک خاطره آسیب‌زا نباشد، بلکه مجموعه‌ای از الگوهای عمیق و تکرارشونده در زندگی او وجود داشته باشد.

برای مثال:

• ترس مداوم از رهاشدن؛
• بی‌اعتمادی به دیگران؛
• احساس نقص یا شرم؛
• محرومیت هیجانی؛
• وابستگی شدید؛
• الگوهای تکرارشونده در روابط عاطفی؛
• یا نوسان شدید بین نزدیکی و فاصله گرفتن.

در این شرایط سؤال مناسب این نیست که:

“آیا تروما را باید با Schema Therapy درمان کنم؟“

بلکه بهتر است پرسیده شود:

“آیا طرحواره‌ها و الگوهای عمیق مرتبط با تجربه‌های گذشته، بخش مهمی از مشکلات فعلی من هستند و آیا Schema Therapy با اهداف درمانی من تناسب دارد؟“

اگر همزمان تروما و علائم شخصیت مرزی داشته باشیم چه؟

این یکی از مهم‌ترین موقعیت‌هایی است که نیاز به ارزیابی تخصصی اختلال شخصیت مرزی دارد.

فرض کنید فردی هم سابقه تروماهای کودکی دارد و هم:

• ترس شدیدی از رهاشدن تجربه می‌کند؛
• روابطش به‌سرعت از صمیمیت شدید به خشم یا قطع رابطه تغییر می‌کنند؛
• احساساتش بسیار شدید و متغیر هستند؛
• گاهی رفتارهای تکانشی دارد؛
• احساس پوچی می‌کند؛
• یا رفتارهای خودآسیب‌رسان دارد.

در چنین شرایطی، درمان نباید فقط به بازگویی تجربه‌های کودکی محدود شود، بلکه باید مشخص شود که مشکل اصلی امروز چیست و کدام علائم بیشترین آسیب را ایجاد می‌کنند.

راهنمای NICE نیز در انتخاب درمان BPD توصیه می‌کند شدت اختلال، میزان اختلال عملکرد، ترجیحات فرد، آمادگی برای مشارکت در درمان، توانایی حفظ رابطه درمانی و حمایت‌های موجود در نظر گرفته شوند. همچنین در صورت وجود خودآسیب‌رسانی مکرر، یک برنامه جامع DBT می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.

بنابراین در فردی که هم تروما و هم BPD دارد، ممکن است هدف اولیه درمان، بهبود تنظیم هیجان و کاهش رفتارهای پرخطر باشد و در ادامه روی الگوهای عمیق‌تر و تجربه‌های گذشته کار شود.

در فرد دیگری ممکن است طرحواره‌ها و الگوهای رابطه‌ای از ابتدا نقش پررنگ‌تری داشته باشند.

مسیر درمان باید بر اساس فرمول‌بندی بالینی فرد تعیین شود، نه فقط بر اساس نام تشخیص یا وجود سابقه تروما.

درمان کردن تروما مهم‌تر است یا درمان شخصیت مرزی؟

این سؤال ظاهراً یک انتخاب دوگانه است، اما در عمل چنین نیست.

اگر فردی با BPD و سابقه تروما مراجعه کند، درمانگر لزوماً مجبور نیست یکی را انتخاب و دیگری را کنار بگذارد.

برای تصمیم‌گیری باید پرسید:

“در حال حاضر چه چیزی بیشترین اختلال را در زندگی فرد ایجاد می‌کند؟“

برای مثال، اگر فرد با خودآسیب‌رسانی، تکانشگری شدید، بحران‌های مکرر یا ناتوانی جدی در تنظیم هیجان مواجه باشد، این مشکلات ممکن است در اولویت قرار گیرند.

اگر مشکل اصلی، الگوهای عمیق و مزمن رابطه‌ای، احساس نقص، رهاشدگی و طرحواره‌های ناسازگار باشد، ممکن است بررسی Schema Therapy اهمیت بیشتری پیدا کند.

اگر نشانه‌های مرتبط با تروما یا PTSD بخش مهمی از مشکلات فرد باشند، آنها نیز باید در ارزیابی و برنامه درمانی لحاظ شوند.

NICE توصیه می‌کند PTSD، اضطراب یا افسردگی همراه با BPD در قالب یک برنامه درمانی ساختاریافته مدیریت شوند، نه اینکه هر مشکل به‌صورت جدا و بدون توجه به BPD درمان شود.

پس بهتر است در ابتدا مشخص شود “کدام مشکل در حال حاضر بیشترین اولویت درمانی را دارد؛ سپس درمان بر اساس آن و سایر مشکلات همراه طراحی شود“.

Schema Therapy یا DBT؛ کدام درمان برای شخصیت مرزی همراه با تروما بهتر است؟

این یکی از رایج‌ترین سؤالات افرادی است که درباره بهترین درمان اختلال شخصیت مرزی جست‌وجو می‌کنند.

هیچ‌کدام را نمی‌توان برای همه افراد «بهترین» درمان دانست. انتخاب بین DBT و Schema Therapy باید بر اساس الگوی علائم، اهداف درمانی و شرایط فرد انجام شود. اما شواهد علمی اجازه نمی‌دهد یک پاسخ ساده مانند “DBT بهتر است” یا “Schema Therapy بهترین درمان است”،  ارائه کنیم.

رفتاردرمانی دیالکتیکی بر مهارت‌هایی مانند تنظیم هیجان، تحمل پریشانی، ذهن‌آگاهی و اثربخشی بین‌فردی تمرکز دارد و در درمان BPD به‌طور گسترده مطالعه شده است.

Schema Therapy بیشتر بر طرحواره‌های ناسازگار، حالت‌های هیجانی و الگوهای عمیق‌تر مرتبط با تجربه‌های زندگی تمرکز می‌کند.

نکته جالب این است که در یک کارآزمایی تصادفی سال ۲۰۲۴، DBT  و Schema Therapy به‌طور مستقیم در افراد مبتلا به BPD مقایسه شدند. هر دو درمان در یک برنامه طولانی‌مدت بررسی شدند و مطالعه با هدف مشخص کردن برتری یکی بر دیگری انجام شد.

در مجموع، مرور نظام‌مند روان‌درمانی‌های BPD نیز نشان داده است که کاربست چند رویکرد مختلف می‌توانند مفید باشند و شواهد قوی برای برتری یک روان‌درمانی بر دیگری وجود ندارد.

بنابراین سؤال بهتر این است:

اگر مشکل اصلی من تنظیم هیجان و رفتارهای تکانشی است، چه درمانی مناسب‌تر است؟

DBT می‌تواند یکی از گزینه‌های مهم برای بررسی باشد.

اگر مشکل اصلی من طرحواره‌های عمیق، ترس از رهاشدگی و الگوهای تکرارشونده رابطه‌ای است، چه درمانی مناسب‌تر است؟

Schema Therapy می‌تواند گزینه‌ای قابل بررسی باشد.

اما این تقسیم‌بندی نیز یک نسخه قطعی نیست. انتخاب درمان باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام شود.

اگر تروما و BPD را همزمان دارید، از کجا شروع کنید؟ | راهنمای سریع تصمیم‌گیری

وضعیت غالب شما	تصمیمی که باید گرفته شود
خودآسیب‌رسانی یا بحران‌های مکرر	اولویت اصلی ایمنی است و DBT می‌تواند موثر باشد
بی‌ثباتی شدید هیجانی	بررسی درمان‌های متمرکز بر تنظیم هیجان مانند DBT
ترس شدید از رهاشدگی	ارزیابی علائم BPD و طرحواره‌های مرتبط
احساس نقص، شرم یا بی‌ارزشی مزمن	بررسی طرحواره‌های ناسازگار
الگوهای تکراری و آسیب‌زا در روابط	بررسی Schema Therapy
علائم پایدار مرتبط با تروما	ارزیابی اختصاصی تروما
تروما و BPD همزمان	فرمول‌بندی جامع و انتخاب درمان توسط تراپیست
مهاجرت + تشدید علائم قبلی	بررسی همزمان فشارهای مهاجرت و مشکلات زمینه‌ای

این جدول برای خودتشخیصی یا انتخاب خودسرانه درمان نیست؛ هدف آن نشان دادن منطق کلی تصمیم درمانی است.

اگر ایرانی خارج از کشور هستید، آیا می‌توان درمان را به‌صورت آنلاین دریافت کرد؟

برای بسیاری از ایرانیان خارج از کشور، دسترسی به روان‌درمانی فارسی‌زبان ممکن است به دلیل تفاوت زبانی، فرهنگی یا دشواری پیدا کردن درمانگر آشنا با زمینه فرهنگی ایرانی، اهمیت داشته باشد.

در مورد BPD و تروما نیز موضوع فقط زبان نیست. نحوه تجربه روابط خانوادگی، مهاجرت، دلتنگی، تنهایی، تغییر شبکه حمایتی و تفاوت‌های فرهنگی می‌توانند در ارزیابی و فرایند درمان اهمیت داشته باشند.

بنابراین تراپی آنلاین برای ایرانیان خارج از کشور می‌تواند در صورت مناسب بودن شرایط فرد و امکان ارائه خدمات حرفه‌ای، گزینه‌ای برای دسترسی به روان‌درمانی فارسی‌زبان باشد.

NICE نیز در اصول مراقبت از افراد مبتلا به BPD تأکید می‌کند که وقتی زبان مانعی برای دسترسی یا مشارکت در درمان است، مداخلات روان‌شناختی باید در زبان ترجیحی فرد ارائه شوند.

البته آنلاین بودن درمان به این معنا نیست که هر نوع وضعیت بالینی را می‌توان بدون ارزیابی و ملاحظات ایمنی به‌صورت آنلاین مدیریت کرد. در شرایطی که خطر فوری خودآسیب‌رسانی یا بحران جدی وجود دارد، فرد باید متناسب با محل زندگی خود به خدمات اورژانسی و حرفه‌ای دسترسی داشته باشد.

اگر تروماهای کودکی دارید، چه زمانی باید برای درمان مراجعه کنید؟

داشتن یک تجربه ناخوشایند در کودکی به‌تنهایی به معنای نیاز به روان‌درمانی نیست.

اما اگر آثار آن تجربه‌ها هنوز در زندگی شما حضور دارند، ارزیابی تخصصی می‌تواند به روشن شدن مسیر کمک کند.

برای مثال، اگر مرتباً با موارد زیر مواجه می‌شوید:

• ترس شدید از ترک شدن؛
• روابط عاطفی بسیار ناپایدار؛
• تغییرات شدید خلق و هیجان؛
• احساس پوچی؛
• خشم شدید یا دشواری در کنترل خشم؛
• بی‌اعتمادی شدید؛
• احساس مزمن نقص یا بی‌ارزشی؛
• رفتارهای تکانشی؛
• خودآسیب‌رسانی؛
• یا تکرار مداوم الگوهای مشابه در روابط.

بهتر است به جای تشخیص خود، یک ارزیابی تخصصی روان‌شناختی توسط تراپیست متخصص انجام شود.

راهنمای NICE نیز بر ارزیابی ساختاریافته و بررسی عملکرد روانی‌اجتماعی، راهبردهای مقابله‌ای، نقاط قوت و آسیب‌پذیری‌ها و اختلالات همراه تأکید دارد.

اگر تروما و علائم شخصیت مرزی دارید، مسیر درمان چگونه تعیین می‌شود؟

به جای اینکه از ابتدا بپرسید «بهترین درمان تروما چیست؟»، بهتر است تصمیم درمانی را در چند مرحله بررسی کنید.

مرحله اول: مشخص کردن مشکل اصلی

آیا مشکل اصلی شما خاطرات و نشانه‌های مرتبط با تروماست یا الگوهای مزمن رابطه‌ای و هیجانی؟

مرحله دوم: بررسی علائم BPD

آیا ترس از رهاشدن، روابط ناپایدار، بی‌ثباتی هیجانی، تکانشگری، احساس پوچی یا خودآسیب‌رسانی وجود دارد؟

مرحله سوم: بررسی طرحواره‌ها

آیا الگوهایی مانند رهاشدگی، بی‌اعتمادی، نقص/شرم یا محرومیت هیجانی در روابط شما تکرار می‌شوند؟

مرحله چهارم: تعیین اولویت درمان

کدام مشکل در حال حاضر بیشترین آسیب را به زندگی شما می‌زند؟

مرحله پنجم: انتخاب رویکرد درمانی

پس از ارزیابی، ممکن است DBT، Schema Therapy یا یکی دیگر از انواع روان‌درمانی‌های مبتنی بر شواهد برای وضعیت فرد مناسب‌تر باشد.

این رویکرد با اصل تصمیم‌گیری مشترک در روان‌درمانی نیز همخوان است. NICE تأکید می‌کند که فرد مبتلا به BPD باید در انتخاب نوع، مدت و شدت درمان مشارکت داشته باشد و انتخاب درمان بر اساس نیازها و شرایط فرد انجام شود.

قبل از انتخاب درمان، چه سوالاتی باید از از خودتان بپرسید؟

1.مشکل اصلی من امروز چیست؟

2. آیا الگوهای مشابه در روابط مختلف من تکرار می‌شوند؟

3. آیا خودآسیب‌رسانی یا رفتارهای پرخطر وجود دارد؟

4. آیا تجربه‌های کودکی هنوز واکنش‌های شدید هیجانی ایجاد می‌کنند؟

5. هدف اصلی من از درمان چیست؟

نکته: پاسخ به این سؤال‌ها جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد، اما می‌تواند به شما کمک کند مسئله اصلی خود را بهتر مشخص کنید.

اگر تروما و علائم شخصیت مرزی دارید، از کجا شروع کنید؟

اگر تروماهای کودکی داشته‌اید و امروز علائم شخصیت مرزی را تجربه می‌کنید، لازم نیست خودتان تصمیم بگیرید که «حتماً باید تروما درمان شود» یا «حتماً باید DBT انجام دهم» یا وارد طرحواره‌درمانی شوم!

نقطه شروع، ارزیابی دقیق است.

تروماهای کودکی می‌توانند با BPD و برخی الگوهای هیجانی و رابطه‌ای ارتباط داشته باشند، اما تروما علت قطعی شخصیت مرزی نیستند. همچنین وجود تروما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که چه نوع روان‌درمانی برای شما مناسب است. ارزیابی دقیق توسط تراپیست متخصص می‌تواند کمک کننده باشد.

سخن پایانی

تروماهای کودکی می‌توانند با علائم و الگوهای مرتبط با اختلال شخصیت مرزی ارتباط داشته باشند، اما به‌تنهایی علت BPD نیستند و لزوماً یک درمان مشخص را تعیین نمی‌کنند. اگر همزمان با تروما، بی‌ثباتی هیجانی، خودآسیب‌رسانی، تکانشگری یا الگوهای عمیق و تکرارشونده رابطه‌ای مواجه هستید، نقطه شروع، ارزیابی تخصصی و تعیین اولویت‌های درمانی است. بسته به شرایط فرد، DBT، Schema Therapy یا سایر درمان‌های مبتنی بر شواهد می‌توانند در نظر گرفته شوند. در نهایت، بهترین درمان، درمانی است که با علائم فعلی، شدت مشکلات، اهداف و شرایط زندگی شما متناسب باشد.

منابع

• Assmann, N., Schaich, A., Arntz, A., Wagner, T., Herzog, P., Alvarez-Fischer, D., Sipos, V., Jauch-Chara, K., Klein, J. P., Hüppe, M., Schweiger, U., & Fassbinder, E. (2024). The effectiveness of dialectical behavior therapy compared to schema therapy for borderline personality disorder: A randomized clinical trial. Psychotherapy and Psychosomatics, 93(4), 249–263. https://doi.org/10.1159/000538404
• Tracy, M., Penney, E., & Norton, A. R. (2025). Group schema therapy for personality disorders: Systematic review, research agenda and treatment implications. Psychotherapy Research, 35(6), 884–903. https://doi.org/10.1080/10503307.2024.2361451
• Zhang, K., Hu, X., Ma, L., Xie, Q., Wang, Z., Fan, C., & Li, X. (2023). The efficacy of schema therapy for personality disorders: A systematic review and meta-analysis. Nordic Journal of Psychiatry, 77(7), 641–650. https://doi.org/10.1080/08039488.2023.2228304
• van Houten, J., Bouwmeester, S., & Bachrach, N. (2024). Effectiveness of day treatment group schema therapy for personality disorders: A multiple baseline single-case study. Clinical Psychology & Psychotherapy, 31(2), e2964. https://doi.org/10.1002/cpp.2964
• National Institute for Health and Care Excellence. (2009). Borderline personality disorder: Recognition and management (CG78). NICE.

این مقاله با استناد به منابع علمی و تأیید دکتر مهدی امینی، دانشیار روان‌شناسی بالینی و تراپیست اختلالات شخصیت، تدوین شده است.